فوتبال، زبان مشترک انسانها
هر چهار سال یکبار، جام جهانی فوتبال نگاه میلیونها نفر را به یک نقطه از جهان معطوف میکند؛ اما برخی دورههای این رقابت، فراتر از یک رویداد ورزشی در حافظه مردم ثبت میشوند. جام جهانی ۲۰۲۲ قطر یکی از همین دورهها بود؛ مسابقاتی که برای نخستینبار در یک کشور اسلامی و عربی برگزار شد و همین ویژگی، آن را به رخدادی متفاوت تبدیل کرد. به بهانه جام جهانی فوتبال 2026، مرور کتاب «پرسه در لوسیل؛ روایتی از سفر به اولین جام جهانی در یک کشور اسلامی» نوشته مهدی مافی، فرصتی است تا دوباره به روزهایی بازگردیم که فوتبال، تنها موضوع خیابانهای دوحه نبود؛ بلکه فرهنگ، هویت، رسانه و گفتوگوی ملتها نیز در کنار آن جریان داشت. به گزارش مهر، مافی در این کتاب، برخلاف بسیاری از سفرنامههای ورزشی، صرفاً به نتیجه مسابقات یا عملکرد ستارههای فوتبال نمیپردازد. او تلاش میکند آن چه را در حاشیه جام جهانی رخ داده است نیز روایت کند؛ از نخستین لحظه ورود به فرودگاه دوحه تا قدم زدن در خیابانهای لوسیل، بازارهای سنتی، مراکز فرهنگی، متروها و محل تجمع هواداران کشورهای مختلف. «پرسه در لوسیل» از همان ابتدا نشان میدهد که قرار نیست خواننده فقط وارد استادیوم شود. نویسنده مخاطب را به دل شهر میبرد؛ جایی که جام جهانی در زندگی روزمره مردم جریان دارد. او از راننده پاکستانی تاکسی مینویسد که فوتبال را چندان دنبال نمیکند اما امیدوار است یک تیم مسلمان در جام جهانی بدرخشد. از هواداران مکزیکی، ژاپنی، عربستانی، آرژانتینی و اروپایی میگوید که در یک واگن مترو کنار هم ایستادهاند؛ مردمانی با زبانها، فرهنگها و باورهای متفاوت که برای چند هفته، یک علاقه مشترک آنها را کنار هم قرار داده است. در نگاه مافی، جام جهانی فقط نود دقیقه مسابقه نیست؛ بلکه شهری است که میلیونها روایت در آن جریان دارد. هر خیابان، هر ایستگاه مترو و هر بازار، بخشی از داستان بزرگتری را روایت میکند؛ داستانی که در آن فوتبال به زبان مشترک انسانها تبدیل شده است. یکی از محورهای اصلی کتاب، توجه به جایگاه قطر به عنوان نخستین میزبان مسلمان جام جهانی است. پیش از آغاز مسابقات، بسیاری از رسانههای بینالمللی بیشتر از فوتبال، درباره مسائل سیاسی، اجتماعی و حقوق بشری قطر گزارش منتشر میکردند. اما نویسنده تلاش میکند روایت خود را از دل تجربه میدانی ارائه دهد. او در کنار اشاره به برخی نقدها و چالشها، از مهماننوازی مردم، نظم شهری، امکانات حملونقل، حضور خانوادهها، مساجد، بازارهای سنتی و جشنوارههای فرهنگی نیز سخن میگوید؛ تصاویری که کمتر در قاب رسانههای جهانی دیده میشد. همین نگاه باعث شده است «پرسه در لوسیل» تنها روایت مسابقات فوتبال نباشد، بلکه تصویری از مواجهه یک نویسنده ایرانی با کشوری باشد که برای چند هفته، میزبان جهان شده بود. یکی از زیباترین بخشهای کتاب، توصیف لحظههایی است که هواداران کشورهای مختلف بدون آن که زبان یکدیگر را بدانند، تنها با یک گل، یک تشویق یا یک شادی دستهجمعی با هم ارتباط برقرار میکنند. مافی در بخشی از کتاب، صحنه شادی هزاران هوادار پس از گل کریستیانو رونالدو را روایت میکند؛ جایی که مردم از ملیتهای گوناگون، همزمان شعار معروف او را تکرار میکنند. در آن لحظه، تفاوت زبان، ملیت و فرهنگ اهمیت خود را از دست میدهد و فوتبال، زبان مشترکی میشود که همه آن را میفهمند. همین نگاه، یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب است؛ این که نویسنده فوتبال را وسیلهای برای گفتوگوی ملتها میبیند، نه صرفاً رقابتی میان یازده بازیکن درون زمین. اگر بخش نخست کتاب، روایت ورود به قطر و آشنایی با فضای متفاوت نخستین جام جهانی در یک کشور اسلامی است، بخشهای بعدی مخاطب را به قلب اتفاقات میبرد، جایی که پای تیم ملی ایران به میان میآید و فوتبال، دیگر تنها یک مسابقه نیست، بلکه به مسئلهای ملی تبدیل میشود. مهدی مافی در «پرسه در لوسیل» تلاش میکند تجربه حضور خود در سه مسابقه تیم ملی ایران مقابل انگلیس، ولز و آمریکا را با جزئیات روایت کند. او به جای آن که صرفاً گزارشگر اتفاقات داخل زمین باشد، از حال و هوای سکوها، خیابانها، ایستگاههای مترو و گفتوگوهای میان هواداران مینویسد؛ فضاهایی که شاید در قاب تلویزیون دیده نشوند اما بخش مهمی از تجربه جام جهانی را شکل میدهند. برای نویسنده، تیم ملی تنها یازده بازیکن نیست؛ بلکه نمادی است که میلیونها ایرانی، با وجود تفاوت دیدگاهها و سلیقهها، هنگام مسابقه خود را به آن نزدیک میبینند. به همین دلیل، روایت او از بازیهای ایران بیش از آن که فنی باشد، اجتماعی و انسانی است. یکی از مهمترین مفاهیمی که در سراسر کتاب تکرار میشود، «همزیستی» است. جام جهانی از نگاه مافی، جایی است که مردم کشورهای مختلف، فارغ از اختلافهای سیاسی و فرهنگی، چند هفته کنار یکدیگر زندگی میکنند. او از حضور هواداران کشورهای آسیایی، اروپایی، آفریقایی و آمریکای لاتین در خیابانهای دوحه مینویسد؛ از مردمی که با لباسهای سنتی، پرچمهای رنگارنگ و آوازهای فوتبالی، فضای شهر را به جشنوارهای جهانی تبدیل کردهاند.
نویسنده بارها تأکید میکند که فوتبال، برخلاف بسیاری از عرصههای دیگر، هنوز توانایی ایجاد گفتوگو میان ملتها را دارد. کافی است یک مسابقه آغاز شود تا زبان، نژاد و ملیت برای دقایقی اهمیت خود را از دست بدهند و تنها شور مشترک باقی بماند. این نگاه، یکی از تفاوتهای اصلی «پرسه در لوسیل» با بسیاری از کتابهای فوتبالی است؛ زیرا مخاطب تنها با نتیجه مسابقات روبهرو نمیشود، بلکه با تجربه زیستن در میان هزاران هوادار از فرهنگهای مختلف آشنا میشود. اگرچه عنوان کتاب از نام شهر لوسیل گرفته شده، اما این شهر تنها یک محل برگزاری مسابقه نیست. مافی، لوسیل را نمادی از جام جهانی قطر میداند؛ شهری که در مدت کوتاهی به مرکز توجه جهان تبدیل شد. او در کوچهها، ایستگاههای مترو، مراکز خرید، خیابانها و فضاهای عمومی قدم میزند و تلاش میکند تصویری از زندگی روزمره مردم و هواداران ارائه دهد. در روایت او، لوسیل شهری است که سنت و مدرنیته را همزمان در خود جای داده است. از یک سو آسمانخراشها و سازههای مدرن دیده میشوند و از سوی دیگر، بازارها، مساجد و نشانههای فرهنگ عربی همچنان حضور پررنگ دارند. یکی دیگر از ویژگیهای کتاب، نگاه رسانهای و اجتماعی نویسنده است. مافی معتقد است هر جام جهانی، علاوه بر رقابت ورزشی، میدان روایتها نیز هست. رسانهها، شبکههای اجتماعی و حتی هواداران، هرکدام تصویری متفاوت از یک رویداد واحد ارائه میکنند. او در بخشهای مختلف کتاب، به این موضوع اشاره میکند که چگونه برخی روایتهای رسانهای با آن چه در میدان دیده است، تفاوت داشتهاند. از نگاه نویسنده، سفر و مشاهده مستقیم، فرصتی فراهم میکند تا مخاطب با واقعیتهایی روبهرو شود که گاهی در میان انبوه خبرها و تحلیلها کمتر دیده میشوند، به همین دلیل، «پرسه در لوسیل» را میتوان تلفیقی از سفرنامه، گزارش میدانی و تحلیل اجتماعی دانست؛ اثری که تلاش میکند جام جهانی را از زاویهای متفاوت روایت کند. این توصیفها باعث میشود کتاب، صرفاً درباره فوتبال نباشد؛ بلکه مخاطب با فضای فرهنگی و اجتماعی کشور میزبان نیز آشنا شود. در بخشهای مربوط به تیم ملی، نویسنده بارها به احساس تعلق هواداران ایرانی اشاره میکند؛ احساسی که در روزهای برگزاری مسابقات، در خیابانهای دوحه و سکوهای ورزشگاهها بهوضوح دیده میشد. او نشان میدهد که چگونه فوتبال میتواند برای ساعاتی، میلیونها نفر را با وجود تفاوت دیدگاهها، کنار یکدیگر قرار دهد. همین ویژگی است که از نگاه نویسنده، تیم ملی را به یکی از مهمترین نمادهای هویت جمعی ایرانیان تبدیل میکند. «پرسه در لوسیل» از این منظر، تنها روایت سفر یک خبرنگار یا نویسنده نیست، بلکه تلاشی برای ثبت تجربه مشترک مردمی است که در یکی از مهمترین رویدادهای ورزشی جهان، نام ایران را روی سکوها فریاد میزدند. «پرسه در لوسیل» را نمیتوان تنها در دسته سفرنامههای ورزشی قرار داد. مهدی مافی اگرچه روایت خود را از فرودگاه امام خمینی(ره) آغاز میکند و قدمبهقدم تا خیابانهای دوحه و ورزشگاههای جام جهانی پیش میرود، اما هدف او صرفاً ثبت خاطرات یک سفر نیست؛ او تلاش میکند از خلال این تجربه، تصویری چندلایه از نسبت فوتبال با فرهنگ، رسانه، هویت و جامعه ارائه دهد، به همین دلیل، خواننده در کنار روایت مسابقات، با گفتوگوهایی میان هواداران، تجربه حضور در موزهها، مساجد، جشنوارههای فرهنگی و حتی مسیرهای مترو روبهرو میشود. نویسنده معتقد است جام جهانی فقط در ورزشگاه اتفاق نمیافتد، بلکه در خیابانها، کافهها، بازارها و برخوردهای روزمره مردم نیز جریان دارد. همین نگاه باعث شده است «پرسه در لوسیل» از قالب یک گزارش فوتبالی خارج و به روایتی از زیستن در دل یکی از مهمترین رویدادهای جهان تبدیل شود. یکی دیگر از محورهای مهم کتاب، پرداختن به نخستین جام جهانی برگزارشده در یک کشور اسلامی است. مافی تلاش میکند نشان دهد که میزبانی قطر، تنها یک موفقیت ورزشی نبود، بلکه رخدادی فرهنگی و رسانهای نیز به شمار میرفت. او در کنار روایت مسابقات، از مهماننوازی مردم، حضور پررنگ نمادهای اسلامی در فضای شهری، برنامههای فرهنگی و تلاش قطر برای معرفی چهرهای متفاوت از جهان عرب سخن میگوید. در مقابل، به فضای رسانهای پیرامون جام جهانی نیز توجه دارد و نشان میدهد که چگونه این رویداد، به عرصهای برای رقابت روایتها تبدیل شده بود. این نگاه، کتاب را برای مخاطبانی که تنها به فوتبال علاقه ندارند نیز خواندنی کرده است، زیرا نویسنده، فوتبال را در بستری وسیعتر از سیاست، فرهنگ و رسانه بررسی میکند.