درنه ورس، درنه پالیس
بهمن هوشمند فعال منابع طبیعی؛ امور آب و محیط زیست - کارشناس رسمی دادگستری در رشته مهندسی آب
هر ساله با آغاز پاییز و سرد شدن هوا، درناها این پرندگان مهاجر از نواحی سردسیر در عرض های جغرافیایی بالاتر و نزدیک به سیبری و با طی هزاران کیلومتر به سمت سرزمین های گرم‌تر پرواز می کنند و بخشی از مسیر مهاجرت آن ها از آسمان خراسان شمالی می گذرد .در گذشته های نه چندان دور، کودکان کرمانج شمال خراسان با مشاهده پرواز هماهنگ این پرندگان زیبا، ذوق زده می شدند و به صورت دسته جمعی و با شادمانی شروع به خواندن آواز می کردند. در فرهنگ شفاهی کرمانج‌های خراسان، آوازهایی وجود دارند که فقط سرگرمی نیستند، بلکه ابزار برقراری رابطه انسان با طبیعت هستند؛ یکی از زیباترین آن‌ها، ترانه کوتاهی است که کودکان کرمانج هنگام دیدن پرواز درناها می‌خواندند: «درنه ورس، درنه پالیس»؛ «درنا طناب، درنا گلیم»؛ یعنی «ای درناها مثل طناب(در یک ردیف)، ای درناها مثل گلیم(پخش‌شده) پرواز کنید.» درناها به حکم غریزه و برای صرفه‌جویی در انرژی، گاهی در یک ردیف کشیده(مثل ورس یا طناب - برای کاهش فشار هوا) و گاهی در آرایش V شکل و به صورت پخش شده(مانند پالیس یا گلیم- جهت توزیع بهتر جریان هوا) پرواز می‌کنند. پرنده راهبر، مرتب جای خود را عوض می کند و به دیگری می دهد تا همه پرنده ها یکسان‌انرژی مصرف کنند و خسته نشوند. کودکان کرمانج این تغییر آرایش را با دقت دنبال می‌کردند و هماهنگ با پرواز درناها، آواز می خواندند و وقتی آرایش پرواز درناها از «ورس» به «پالیس» تغییر می‌کرد، کودکان با شادی فریاد می‌زدند که «درناها صدای آواز ما را شنیدند و فرمان ما را اجرا کردند»! آن‌ها نمی‌دانستند این یک رفتار غریزی است، اما درک کرده بودند که دو حالت پرواز وجود دارد و هر دو را با دقیق‌ترین واژه‌ها نام‌گذاری کرده بودند. نکته جالب این که در گویش کرمانجی خراسان برای «طناب» دو واژه هست: کندر kender (نازک، از کنف) و ورسwàres (ضخیم و محکم، عمدتاً بافته شده از موی بز و ریشه اوستایی دارد). بچه‌ها «ورس» را انتخاب کردند، چون درناها مانند ورس، قوی و منظم پرواز می‌کردند. بررسی‌های انجام شده حاکی از این است که با وجود گذشت بیش از ۴۰۰ سال از مهاجرت اقوام کرمانج به شمال خراسان، کماکان اغلب واژگان کرمانجی خراسان با کرمانجی معیار (کرمانجی مناطق کرمانج نشین ترکیه و سوریه و...) یکسان است و این موضوع نشان می دهد که گویش کرمانجی خراسان، نسخه‌ای زنده و پویا از زبان کرمانجی به عنوان‌یک زبان کهن از مجموعه زبان های ایرانی است. امروز کودکان ما پرواز درناها را در فیلم های مستند می‌بینند، اما کودکان کرمانج، مهاجرت درناها را در آسمان می‌دیدند و با او حرف می‌زدند. این آواز، سندی است از هم‌زیستی کودک، زبان و طبیعت؛ میراثی که باید ثبت و منتقل شود.