دغدغه مشترک فیلم‌سازان برای روایت روزهای جنگ
نویسنده و کارگردان اپیزود «تهران - تورنتو» از فصل نخست مجموعه نمایشی «سرو سپید سرخ»، این مجموعه را حاصل دغدغه مشترک فیلم‌سازان برای روایت روزهای جنگ رمضان دانست و گفت: در روزهای آغازین جنگ، همه به دنبال راهی بودند تا با زبان سینمای داستانی، لحظه‌هایی را که خود تجربه می‌کردند، به قصه‌هایی برای تماشای مردم تبدیل کنند. «لیلی عاج» در گفت‌وگو با روابط‌عمومی رسانه ملی، با اشاره به شکل‌گیری فصل نخست «سرو سپید سرخ» اظهار کرد: در روزهای ابتدایی جنگ رمضان، من و تعدادی از دوستان فیلم‌ساز احساس می‌کردیم باید کاری انجام دهیم. وقتی درباره این دغدغه با یکدیگر صحبت کردیم، متوجه شدیم که این احساس، مسئله‌ای شخصی نیست و میان بسیاری از فیلم‌سازان مشترک است.
وی افزود: ما بیشتر در حوزه سینمای داستانی فعالیت می‌کردیم و طبیعتاً شیوه کارمان نمی‌توانست صرفاً به تولید مستند محدود شود، به همین دلیل، به این فکر افتادیم که در شرایط جنگی چگونه می‌توان داستان‌ها و اپیزودهایی ساخت که روایتگر لحظه‌هایی باشند که خودمان نیز در همان زمان در حال تجربه کردنشان هستیم؛ این‌گونه بود که با هم‌فکری و کار گروهی، فصل نخست «سرو سپید سرخ» شکل گرفت. این نویسنده و کارگردان با یادآوری جلسات شکل‌گیری ایده‌ها و فیلمنامه‌های مجموعه گفت: جلساتی داشتیم که از افطار تا سحر ادامه پیدا می‌کرد و حال‌وهوایی شبیه نشست‌های پیچینگ فیلمنامه داشت. دوستان دور هم جمع می‌شدند، هرکس ایده‌اش را مطرح می‌کرد و دیگران برای شکل‌گیری بهتر آن کمک می‌کردند. «عاج» ادامه داد: در فضای «سرو سپید سرخ»، هیچ کارگردانی رقیب دیگری نبود. هرکس هر کمکی از دستش برمی‌آمد، برای دیگران انجام می‌داد. به یاد دارم سومین اپیزودی بود که در روزهای آغاز جنگ رمضان جلوی دوربین بردم. درست پیش از ضبط نخستین پلان، دوستان تماس می‌گرفتند و می‌پرسیدند آیا کمکی لازم دارم تا به گروه ملحق شوند. حتی برخی از دوستان هنوز فیلم‌برداری اپیزود خود را آغاز نکرده بودند، اما برای همراهی با دیگران اعلام آمادگی می‌کردند. وی این تجربه را از شیرین‌ترین خاطرات کاری خود دانست و گفت: این میزان از همدلی و همکاری خالصانه برای من بسیار ارزشمند بود. هنوز چنین تجربه‌ای برایم تکرار نشده و خوشحالم که سهم کوچکی در خانواده سازندگان «سرو سپید سرخ» داشته‌ام. کارگردان اپیزود «تهران - تورنتو» درباره ویژگی‌های ساختاری این مجموعه توضیح داد: یکی از جذابیت‌های «سرو سپید سرخ» این است که با تنوعی از زیبایی‌شناسی‌ها، دیدگاه‌ها و شیوه‌های روایت روبه‌رو هستیم. هر کارگردان، داستان را با نگاه و سلیقه خود روایت می‌کند؛ از نوع فیلم‌برداری و حرکت دوربین گرفته تا انتخاب بازیگران و شیوه اجرا. وی افزود: همین تفاوت‌ها باعث می‌شود مخاطب با روایت‌های متنوعی مواجه شود. این روزها نیز در فضای مجازی، اپیزودها با یکدیگر مقایسه می‌شوند و مخاطبان به آن‌ها امتیاز می‌دهند؛ اتفاقی که نوعی رقابت دوستانه میان سازندگان ایجاد کرده و از این منظر، برای من جذاب است. «عاج» با اشاره به دشواری روایت وقایع همزمان با وقوع آن‌ها گفت: ثبت لحظه‌های تاریخی و تبدیل تجربه‌های زنده به داستان، اتفاقی جذاب است، اما در عین حال خطرهایی هم دارد. وقتی احساسات در اوج است و می‌خواهید سریع پشت دوربین بروید یا قصه‌ای بنویسید، این شتاب می‌تواند به نقطه‌ضعف کار تبدیل شود. وی با اشاره به تجربه فصل نخست ادامه داد: در آغاز کار، بیش از آن که به واکنش مخاطبان فکر کنیم، دغدغه‌مان انجام وظیفه بود. واقعیت این است که در آن روزها کمتر درباره مسائل مالی بحث می‌شد و تمرکز اصلی همه این بود که چگونه می‌توان در شرایط جنگی قصه‌ای را تولید کرد؛ این که گروه چگونه در آن وضعیت حضور پیدا کند، فیلم‌برداری شبانه یا روزانه چگونه انجام شود و چطور می‌توان محدودیت‌های ناشی از جنگ را پشت سر گذاشت. این کارگردان افزود: به‌ویژه در سه یا چهار اپیزود نخست، نگاه غالب میان دوستان این بود که چگونه می‌توان داستان را در همان شرایط روایت کرد. بعدها این تجربه به‌تدریج شکل منسجم‌تری پیدا کرد و اگر بتوان از آن به‌عنوان یک برند یاد کرد، می‌توان گفت «سرو سپید سرخ» آرام‌آرام در حال تبدیل شدن به یک شیوه شناخته‌شده در تولید آثار نمایشی است؛ اتفاقی که به نظرم جذاب و ارزشمند است. یکی از تهیه‌کنندگان سریال «سرو سپید سرخ» هم با اشاره به ضرورت واکنش سریع رسانه در شرایط بحرانی گفت: یکی از دغدغه‌های همیشگی ما در حوزه هنرهای نمایشی این است که وقتی کشور به واکنشی سریع نیاز دارد، سهم و وظیفه ما به‌عنوان هنرمند چیست. وظیفه رسانه‌ها، نیروهای حاضر در میدان و گروه‌های خدماتی و درمانی مشخص است، اما تولید آثار نمایشی معمولاً به زمان زیادی نیاز دارد. در شرایط عادی، از نگارش فیلمنامه و دعوت از عوامل تا طی مراحل تولید، حتی در بهترین حالت سه تا چهار ماه زمان لازم است. «محمدرضا شفاه» در گفت‌وگو با روابط‌عمومی رسانه ملی افزود: در جریان جنگ ۴۰روزه، شرایط به‌گونه‌ای پیش رفت که تلویزیون به دلیل تغییر وضعیت کشور، امکان پخش برخی سریال‌های نوروزی را نداشت و نیاز بود در زمانی کوتاه مجموعه‌ای متناسب با حال‌وهوای روز تولید شود. در همین شرایط، ایده ساخت چنین مجموعه‌ای مطرح شد و ما با توجه به نیاز ایجادشده، شیوه‌ای متفاوت از تولید سریال را پیشنهاد دادیم.
«شفاه» ادامه داد: ایده این بود که هر اپیزود در مدت دو تا سه هفته تولید شود و چند قسمت نیز به‌صورت همزمان در مراحل مختلف تولید قرار بگیرند. در عمل، امکان تولید ۱۰ قسمت در یک دوره دو تا سه هفته‌ای فراهم نشد، اما توانستیم در هر دوره چند اپیزود را پیش ببریم. به این ترتیب، در حدود یک ماه نزدیک به هفت یا هشت قسمت آماده شد؛ برخی به پایان رسیده بودند و برخی دیگر در مراحل پایانی تصویربرداری قرار داشتند. این تهیه‌کننده با اشاره به تجربه شکل‌گرفته در این پروژه اظهار کرد: این روند به ما امکان داد شیوه‌ای متفاوت از سریال‌سازی را تجربه کنیم. بر اساس مطالعاتی که داشتم، نمونه مشابه این مدل تولید را در تلویزیون‌های دنیا سراغ نداشتم. به اعتقاد من، «سرو سپید سرخ» تجربه‌ای بود که می‌تواند برای تولیدات آینده کشور نیز مورد استفاده قرار بگیرد. «شفاه» درباره برنامه تولید فصل سوم این مجموعه توضیح داد: در حال حاضر یک فصل ویژه شش‌قسمتی داریم که پخش آن آغاز شده و پس از آن، با وقفه‌ای وارد فصل سوم خواهیم شد. برنامه این است که فصل سوم با تعداد قسمت‌های بیشتری تولید شود و اگر شرایط مطابق برنامه پیش برود، پخش آن شاید تا ماه مبارک رمضان ادامه پیدا کند. وی افزود: تلاش می‌کنیم حال‌وهوایی را که در فصل‌های اول و دوم شکل گرفته، در فصل سوم نیز حفظ کنیم، اما در عین حال به دنبال برطرف کردن نقاط ضعف فصل‌های گذشته هستیم. اکنون در مرحله نگارش متن قرار داریم و فیلمنامه‌ها را با حساسیت و سخت‌گیری بیشتری بررسی می‌کنیم. این تهیه‌کننده با تأکید بر اهمیت انتخاب کارگردان‌ها گفت: همچنان تلاش می‌کنیم از حضور کارگردانان جوان در کنار نیروهای باتجربه استفاده کنیم. گاهی انگیزه و نگاه متفاوت یک کارگردان جوان به خلق موقعیت‌هایی منجر می‌شود که ممکن است کارگردانان باتجربه کمتر به سراغ آن‌ها بروند. حضور همزمان این دو گروه می‌تواند به مجموعه طعم و مزه متفاوتی بدهد. این تهیه‌کننده درباره میزان واقعیت‌محور بودن اپیزودهای مجموعه اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد اتفاقاتی که در این اپیزودها روایت می‌شوند، ریشه در واقعیت دارند؛ البته همه آن‌ها برای تبدیل شدن به داستان نمایشی، دراماتیزه شده‌اند و طبیعتاً بخش‌هایی به آن‌ها اضافه یا از آن‌ها کم شده است.
«شفاه» با اشاره به بازخورد فصل‌های گذشته و برنامه‌های پیش‌رو گفت: در فصل‌های بعدی تلاش می‌کنیم شیوه اطلاع‌رسانی و معرفی مجموعه را نیز تقویت کنیم تا مخاطبانی که سریال را دیده‌اند و علاقه‌مند به دنبال کردن ادامه آن هستند، از زمان پخش قسمت‌های جدید مطلع شوند. مدیر مرکز فیلم و سریال سازمان هنری رسانه‌ای اوج نیز با اشاره به شکل‌گیری مجموعه «سرو سپید سرخ» در روزهای جنگ گفت: محدودیت زمان و ضرورت رساندن سریع آثار به آنتن، گروه سازنده را به سمت تولید اپیزودیک سوق داد؛ شیوه‌ای که با همراهی شمار زیادی از کارگردانان و تلاش فشرده گروه‌های تولید، امکان روایت تازه و نمایشی از وقایع جنگ را فراهم کرد. «مهدی آذرپندار» درباره شکل‌گیری ایده تولید مجموعه «سرو، سپید، سرخ»، محصول مشترک سیمافیلم، اوج و مؤسسه شهید «آوینی» اظهار کرد: پیش از این نیز تجربه‌هایی در زمینه ساخت آثار اپیزودیک داشتیم و آشنایی با این شیوه تولید، از جمله تجربه همکاری در مجموعه‌هایی مانند «تازه‌وارد» و فعالیت در حوزه فیلم کوتاه، باعث شد به این نتیجه برسیم که برای تولید اثری به‌روز و رساندن سریع آن به آنتن، قالب اپیزودیک انتخاب مناسبی است. وی در گفت‌وگو با روابط عمومی رسانه ملی افزود: در شرایط جنگی، فرصت بسیار محدودی برای تولید داشتیم. متن‌ها در مدت کوتاهی نوشته می‌شدند و پس از چند مرحله ویرایش سریع، بلافاصله وارد مرحله تولید می‌شدیم. در برخی روزها، هفت تا هشت گروه تولید همزمان فعالیت می‌کردند؛ آن هم نه فقط در تهران، بلکه در شهرهایی مانند خرم‌آباد، مشهد و دیگر مناطق کشور. «آذرپندار» با اشاره به انگیزه بالای فیلم‌سازان برای حضور در این پروژه ادامه داد: بسیاری از کارگردانان با سرعتی کار می‌کردند که حتی برای خودشان هم غیرقابل تصور بود. در آن شرایط، دغدغه‌های شخصی و مسائل مربوط به برند و جایگاه حرفه‌ای افراد کنار رفت و اولویت اصلی این بود که مردم بتوانند محتوای نمایشی تازه و متناسب با روزهای جنگ تماشا کنند. خوشحالم که این همدلی شکل گرفت و مجموعه توانست به آنتن برسد. مدیر مرکز فیلم و سریال سازمان هنری رسانه‌ای اوج با اشاره به رویکرد محتوایی فصل‌های مختلف «سرو سپید سرخ» گفت: فصل سوم این مجموعه با محوریت فراجا تولید شده است، اما در فصل‌های قبلی نیز به مسائل اجتماعی توجه داشتیم. با این حال، به دلیل سرعت بالای تولید و شرایط خاص جنگ، بخشی از قصه‌ها بیشتر به موضوعات اجتماعی پرداخته‌اند. امیدواریم در ادامه بتوانیم ترکیبی متنوع‌تر از داستان‌ها را ارائه کنیم؛ از قصه‌های اجتماعی و ملودرام گرفته تا آثار کمدی، حادثه‌ای و اکشن، تا مجموعه از نظر ژانر و شیوه روایت نیز برای مخاطبان جذاب‌تر شود.
«آذرپندار» درباره شیوه انتخاب سوژه‌ها و تبدیل خاطرات و تجربه‌های واقعی به داستان‌های نمایشی اظهار کرد: بخشی از قصه‌ها با تمرکز بر گروه‌ها و مشاغل مختلف شکل گرفته‌اند. برای نمونه، درباره آتش‌نشانان تحقیق و گفت‌وگو کردیم و تصاویر مستند را دیدیم. در مورد کارکنان بانک نیز به سراغ تجربه‌های واقعی رفتیم؛ ازجمله بانک‌هایی که در روزهای جنگ به مردم خدمت‌رسانی می‌کردند و شهدایی داشتند. وی افزود: برخی داستان‌ها نیز از مشاهدات و روایت‌های نویسندگان شکل گرفته‌اند. برای مثال، اپیزود «کاش خانه‌ات پنجره نداشت» به کارگردانی «محمدرضا خردمندان» از جمله آثاری است که ایده آن از روایت یک ماجرای واقعی در یکی از فضاهای قضایی به دست آمد و سپس به قصه‌ای نمایشی تبدیل شد. این تهیه‌کننده با اشاره به نقش نهادهای مختلف در معرفی سوژه‌ها گفت: سازمان‌ها و مجموعه‌هایی که در جریان جنگ نقش‌آفرین بوده‌اند نیز علاقه دارند بخشی از تجربه‌ها و قصه‌های خود را در اختیار گروه سازنده قرار دهند تا در قالب اپیزودهای نمایشی روایت شوند. البته انتخاب و تولید این قصه‌ها به شرایط و اقتضائات اجرایی مجموعه نیز بستگی دارد. «آذرپندار» با اشاره به تجربه‌های داخلی و خارجی در تولید آثار اپیزودیک، این قالب را دارای ظرفیت ادامه در تلویزیون دانست و گفت: در کشورهای دیگر، از جمله کشورهای عربی، سریال‌های اپیزودیک مخاطبان زیادی دارند. در داخل کشور نیز مجموعه «شاید برای شما اتفاق بیفتد» تجربه‌ای موفق در این زمینه بود، به‌ویژه با توجه به نسبت هزینه تولید و میزان مخاطب آن. وی ادامه داد: به نظرم سریال‌های اپیزودیک، به شرط به‌روز بودن و تنوع در قصه‌ها، آینده خوبی دارند. با تغییر شیوه‌های پخش و افزایش اهمیت تماشای قسمت‌های مستقل، این قالب همچنان می‌تواند جایگاه خود را حفظ کند. در سال‌های گذشته، تا حدی از تولید چنین مجموعه‌هایی غفلت شده بود و جنگ فرصتی فراهم کرد تا دوباره به این شیوه بازگردیم. «آذرپندار» در پایان تأکید کرد: اگر برای نگارش، بررسی و تولید این آثار زمان و حوصله بیشتری در نظر گرفته شود، می‌توان به نتایج بهتری رسید. رسیدن سریع آثار به آنتن در شرایط خاص جنگ ضروری بود، اما برای ادامه این مسیر و ارتقای کیفیت مجموعه‌های اپیزودیک، حمایت سازمانی و فراهم شدن فرصت کافی برای تولید اهمیت زیادی دارد.