چرا «گذرگاه» سریالی متفاوت است؟
سریال «گذرگاه» محصولی از سیمافیلم است که این شب ها از شبکه یک سیما پخش میشود. این سریال، روایتی در بستر تحولات اجتماعی است که با تمرکز بر مفاهیمی همچون ایستادگی، عدالت طلبی و مواجهه با انتخاب های سرنوشت ساز، تصویری از انسان هایی را به نمایش می گذارد که در بزنگاه تصمیم، میان ترس و باور ایستاده اند. سریال «گذرگاه» روایتگر تلاقی حقیقت، عدالت و انسانیت در روزهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی است، اثری که تلاش دارد از بازنماییهای تکراری و کلیشهای فاصله بگیرد و با نگاهی متفاوت به تاریخ معاصر ایران بپردازد. «جواد میرزاآقازاده» کارگردان سریال «گذرگاه» درباره ایده اولیه این سریال و همکاری با نویسندگان آن بیان کرد: «امین» و «مصطفی حسینیون» فیلمنامهنویسان سریال در حال نگارش این فیلمنامه برای تلویزیون بودند. من در همان ابتدای کار، طرح اولیه و سه قسمت از فیلمنامه را مطالعه کردم و با کلیات طرح و ایده همراه بودم. نویسندگان هم در مرحله اول، فیلمنامه را در ۳۰ قسمت به پایان رساندند و به تلویزیون تحویل دادند. پس از آن وقتی تصمیم به ساخت فیلمنامه گرفته شد، بازنویسی مجددی صورت گرفت که پروسهای نزدیک به هفت یا هشت ماه به طول انجامید. وی درباره فرایند بازنویسی و سابقه نویسندگان گفت: آن بازنویسی بیشتر شبیه دوبارهنویسی بود. سرانجام این مرحله به پایان رسید و پس از تأیید نهایی تلویزیون به تدریج پیش تولید آغاز شد. نویسندگان فیلمنامه پیش از این هم نگارش فیلمنامه هایی را برعهده داشتهاند و علاوه بر این ها به نویسندگی رمان و ترجمه کتاب نیز اشتغال دارند. این کارگردان درباره اعمال نظر در فیلمنامه گفت: در مرحله بازنویسی یا دوبارهنویسی، کاملاً در کنار یکدیگر بودیم و در وجوه مختلف کار را پیش بردیم. طبیعتاً در مرحله تولید، بنا بر شیوه مقتضیات تولید، تغییراتی لازم میشد. همچنین برخی نکات در طول روند تولید، طراحی و پرداخت مناسبتری پیدا میکرد، البته بدون تغییر در روند و جهان داستان. «میرزاآقازاده» درباره فرایند تولید توضیح داد: بیشتر از سه سال است که درگیر این کار هستم. حدود ۲ سال، فیلمنامه به طول انجامید که با رفتوبرگشتهایی همراه بود. پیشتولید از اواخر اسفند ۱۴۰۳ آغاز و در خرداد ۱۴۰۴ فیلمبرداری شروع شد و اواخر سال گذشته به پایان رسید، پس از آن نیز مدتی درگیر مراحل بعدی و تدوین بودیم. وی درباره ایده مورد علاقهاش در این سریال یادآور شد: از نظر من، شیوه روایت داستان، موقعیت بنیادین آن، تضادها و درگیریهایی که میان شخصیتها و موقعیتهای داستانی وجود داشت، از نکات قابلتوجه قصه است. داستان با این که بازهای ۱۰ ساله را شامل میشود، عملاً در حدود ۵۰ روز میگذرد. این ویژگی مقتضیاتی را در زاویه دید روایت و شیوه داستانگویی و اجرا موجب میشد که باعث شد کار بیان جدیدتر، متناسبتر و غیرمستقیم و غیرکلیشهای از موضوع پیدا کند. کارگردان «گذرگاه» اضافه کرد: همچنین ترکیب و همسو بودن مسائل ملی و میهنی با دنیای شخصی کاراکترها و خواست و انگیزههایشان از ویژگیهای اصلی کار بهشمار میرود. از سوی دیگر، شخصیتها مسئلهای دارند که باید برای آن مبارزه کنند و بر سر آن بایستند که وجه قهرمان پردازانه کار را تقویت میکند. از دیگر ویژگیهای این سریال این است که با این که ظاهری ماجرایی دارد ولی شخصیت محور است. این جنبهها با وجوه مختلف اثر، از جذابیتهای قصه و فیلمنامه برای من بود. وی درباره ساختار قصه تاریخ معاصر این سریال و تمایز آن با دیگر آثار عنوان کرد: هدف این است که وقایع به کلیشهای تکراری در قالب یک سریال تلویزیونی تبدیل نشود. از شخصیتپردازی تا نحوه اجرا، جنبه موضوعی اثر و وجوه مختلف را در نظر گرفتیم. در واقع سریال هم وجوه تاریخی هم اجتماعی و هم سیاسی دارد و در نهایت با امر ملی هم مرتبط است. موضوع داستان با این که وجهی تخیلی دارد ولی این وجه تخیلی، برساخته و ترکیبی از وقایع مختلف است. کارگردان «گذرگاه» درباره انتخاب «مجید آقاکریمی» در نقش اصلی بیان کرد: من او را از قبل میشناختم و به توانمندیهایش آشنا بودم. تلاش ما این بود که برای این شخصیت به دور از کلیشهها برخورد کنیم. سعی کردیم در شخصیتپردازی او درونگرایی، فشارهای بیرونی و... را دربیاوریم که با توانمندیهای او این جزئیات در آمد و موفق بود. وی درباره خرده روایتها و سوژههای سریال یادآور شد: داستان درباره احقاق حق و عدالتی است که به تأخیر افتاده و علیه فراموش کردن قولها و فداکاریهایی که صورت گرفته است؛ این که از ایستادن بر سر کار درستی که انجام دادهایم پشیمان نشویم؛ این که عدالت وقتی اجرا میشود که تعهد و وظیفه شناسی و ایثار وجود داشته باشد. در این قصه، پیش از انقلاب ماجراهایی پیش آمده که فقط ۲ نفر از آن اطلاع دارند؛ این ماجراها بعد از انقلاب ادامه می یابد. به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، «میرزاآقازاده» در پاسخ به این که مخاطب امروز چقدر میتواند با قصه ارتباط بگیرد، توضیح داد: تلاش ما در کنار پرداخت موضوع بر این است که مضمون مورد نظر و مسئله و دغدغه شخصیت ها هم مورد توجه قرار بگیرد. مضمونهایی همچون فراموش نکردن قول و قرار، ایستادن بر سر حق و عدالت و آرمانها و هزینه دادن بر سر آن ها. اگر چراییِ این مضمونها در طول روایت داستان به مخاطب منتقل شود طبعاً منجر به ارتباط با مخاطب هم خواهد شد.
«امین حسینینون» نویسنده و خالق ایده این سریال هم از چگونگی شکلگیری ایده، فرایند نگارش و دغدغههای مفهومیپشت این اثر سخن گفته است. وی درباره ایده شکلگیری سریال «گذرگاه» اظهار کرد: جرقه نوشتن «گذرگاه» از یک سؤال ساده ولی بنیادین شروع شد؛ این که انسان تا کجا حاضر است برای یافتن حقیقت هزینه کند؟ این پرسش در واقع ریشه اصلی داستان است. تمام شخصیتهای مثبت قصه، هر کدام در حد و اندازه خودشان درگیر این چالش هستند، قرار گرفتن در مسیر حقیقت و پرداخت هزینه آن. «حسینیون» ادامه داد: از سوی دیگر، ما در طراحی داستان ادای دینی هم به رمان «داستان دو شهر» «چارلز دیکنز» داشتیم. در آن رمان، توجه به مفهوم فداکاری در راه حقیقت و عدالت همیشه الهامبخش من بوده است. در «گذرگاه» هم همین روحیه در قالبی ایرانی و معاصر بازآفرینی شده است. ترکیب ایده دیکنزی با پرسش فلسفی حقیقت، پایه شکلگیری این اثر بود و در طول چند سال به تدریج تکامل پیدا کرد. وی در پاسخ به این سوال که سریال، فضایی تاریخی و انقلابی دارد، اما از فضای کارهای مشابه فاصله گرفته است؛ در نوشتن فیلمنامه، چه ویژگیهایی برای شما مهم بود که از کلیشه دوری کنید، گفت: ما دنبال بازسازی رویدادها یا شخصیتهای واقعی نبودیم. قصد نداشتیم که مثلاً یک پرونده تاریخی یا شخص خاص را به تصویر بکشیم. تمرکز ما روی مفهوم بود، نه واقعه. نویسنده سریال «گذرگاه» افزود: در واقع، اصل کار حول پرسش فلسفی عدالت و معنای انقلاب شکل گرفت؛ این که انقلاب برای چه اتفاق افتاد؟ چرا مردم ایستادند؟ و عدالت در بطن انقلاب چه جایگاهی دارد؟ بنابراین سریال نه روی تقابل کلاسیک پلیس و ساواک متمرکز است و نه روی صحنههای تکراری از حوادث آن دوران. هدف اصلی، روایت انسانی از عدالت و گذر انسانها از مسیرهای پرخطر زندگیشان است. «حسینیون» با بیان این که هیچکدام از شخصیتها مستقیماً واقعی نیستند، اما برای خلق دنیای داستان، تحقیقات گسترده انجام دادیم، گفت: مثلاً قوانین سالهای پیش از انقلاب و تغییرات ساختاری بعد از انقلاب را بررسی کردیم، حتی درباره موقعیتها و مشاغل واقعی آن دوران مطالعه کردیم تا بتوانیم فضایی مستند اما غیرمستقیم بسازیم. این پژوهش به ما کمک کرد جزئیات، لحن و رفتار شخصیتها باورپذیر باشد، بدون این که مستقیماً به اشخاص حقیقی اشاره کنیم. وی همچنین ضمن اشاره به ترکیب و نحوه انتخاب بازیگران سریال اشاره کرد: بیشتر انتخابها با نظر «جواد میرزاآقازاده» کارگردان سریال انجام شد. ما در فرایند مشورت و همفکری حضور داشتیم، ولی تصمیم نهایی درباره ترکیب بازیگران با او بود. خوشبختانه بازیگران مثل «حمیدرضا پگاه»، خانم «زارع» و آقای «قزوینی» به خوبی با حالوهوای فیلمنامه ارتباط برقرار کردند. نویسنده سریال «گذرگاه» ادامه داد: در نگارش فیلمنامه، ابتدا شخصیتهای اصلی شکل گرفتند و بعد کمکم شخصیتهای فرعی اضافه شدند، بنابراین انتخاب بازیگران بر اساس همان تیپها و روح شخصیتها صورت گرفت. «حسینیون» همچنین در ادامه به بازخوردها نسبت به سریال اشاره کرد و گفت: تاکنون بازخوردها نسبت به سریال بسیار مثبت بوده است. به نظرم دلیل اصلی، نگاه تازه به یک دوره تاریخی آشناست. مخاطب ایرانی ذهن باز و جستوجوگری دارد و به سرعت تفاوت یک روایت تکراری با یک روایت تازه را درک میکند؛ ما هم روی همین ویژگی حساب کردیم. خواستیم یک داستان تعریف کنیم که مشابهش کمتر دیده شده باشد، داستانی در بستر سالهای انقلاب و دهه 60.
وی اضافه کرد: قصه در منطقهای روایت میشود که جنگ تازه تمام شده، اما ما تصمیم گرفتیم دوران بعد از جنگ را نشان دهیم، نه خود جنگ را. این انتخاب باعث شد فضای سریال تازه و متفاوت باشد. در نهایت، فکر میکنم استقبال مخاطبان بیشتر به دلیل همین تازگی مضمون و کیفیت اجرا بوده است. «حسینیون» همچنین در پاسخ به این سوال که چطور به اسم «گذرگاه» رسیدید، گفت: در آغاز اسم کار «گذرگاه باد» بود. این عنوان از همان مضمون محوری سریال میآمد، در واقع از جهانی حرف میزد که موقتی و گذراست، اما انسان در آن در جستوجوی معنا و ماندگاری است. ما در داستان یک لحظه نمادین داریم: شخصیتی که در مسیر زندگیاش کاری زیبا اما بیفایده انجام میدهد؛ از گل لاله نگهبانی میکند. این تصویر، استعارهای از انسان در گذرگاه باد است، کسی که زیبایی را میفهمد و برای آن میایستد، هرچند میداند باد، همهچیز را میبرد. وی افزود: در ادبیات کلاسیک فارسی هم این مفهوم بسیار تکرار شده: رودکی، حافظ و دیگران در اشعارشان از «رهگذر باد» و «گذر دنیا» به عنوان تمثیل جهان فانی یاد میکنند. ما هم میخواستیم همین روح را در نام سریال منتقل کنیم. قهرمانان «گذرگاه» در جهانی ناپایدار در تلاش هستند تا کاری ماندگار انجام دهند، اما بهدلایل اجرایی و تصمیمات مربوط به پخش و تبلیغ، بخش دوم عنوان یعنی «باد» حذف شد و اسم سریال فقط شد «گذرگاه». با این حال، روحِ همان استعاره در کار باقی ماند. شاید توضیح دادن معنای آن برای مخاطب عمومی سخت بود، اما برای ما نویسندگان، همان «باد» هنوز در جان داستان حضور دارد. «نسرین نکیسا» بازیگر سریال «گذرگاه» هم گفت: گمان میکنم این سریال به سبب ماهیت داستانهایی که برای ما ایرانیها همواره جنبه نوستالژیک داشته، بیشتر در دل مردم جای گرفته است. وی افزود: من در این سریال، نقش مادر خانوادهای با روحیه انقلابی را دارم که دو پسرش تربیتیافته این نظام خانوادگی هستند. قصه برای مخاطب بسیار ملموس و دوستداشتنی است، چون برای من هنگام خواندن فیلمنامه دلچسب بود و یادآور خاطرات آن دوران میشد. «نکیسا» ادامه داد: رشادتها، تعهدها، اخلاقیات، ایمان، وطنپرستی و اعتقادات - همه آن چه در میان اقشار مختلف ایرانی دیده میشود - در این قصه وجود دارد. همه ما ایرانیها این ارزشها را با گوشت و پوست خود لمس کردهایم. این بازیگر با اشاره به خردهداستانهای «گذرگاه» گفت: جوهره زندگی این است که برای رسیدن به آرمانهایمان باید صبوری کنیم. قصه این خانواده نیز همین است؛ خانوادهای که اعضایش براساس ارزشهایشان پیش میروند و تصمیم میگیرند. وی در پایان بیان کرد: ما یک وطن و یک میهن داریم. شخصیت ما در همین میهن شکل گرفته است. باید به انسجام و اتحاد این خانواده توجه شود. وحدت و یگانگی همان چیزی است که از این خانواده به ما منتقل میشود.