سلامت نامه
نویسنده:
مترجم:
برخورد درست و نادرست با اختلال استرس پس از سانحه
در اختلال استرس پس از سانحه، فرد ممکن است بارها حادثه را در قالب خاطرات ناخواسته، کابوس یا فلشبک تجربه کند
عضو هیئت علمی و روانپزشک مرکز سراج دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با اشاره به افزایش آگاهی جهانی درباره اختلال استرس پس از سانحه(PTSD) گفت: این اختلال میتواند پس از تجربه حوادث شدید و آسیبزا ایجاد شود، اما با تشخیص بهموقع، حمایت اجتماعی و درمانهای تخصصی قابل کنترل و حتی درمان است. دکتر «عادله عبدالعلی زاده» درباره اختلال استرس پس از سانحه(Post-Traumatic Stress Disorder) اظهار کرد: این اختلال، نوعی مشکل روانپزشکی است که در پی تجربه یا مشاهده یک حادثه بسیار استرسزا مانند تصادفهای شدید، حوادث طبیعی، خشونت، جنگ، آزار جسمی یا مشاهده آسیب جدی دیگران ایجاد میشود. وی افزود: در این اختلال، ذهن و سیستم عصبی فرد همچنان در وضعیت «هشدار و خطر» باقی میماند، به همین دلیل فرد ممکن است بارها حادثه را در قالب خاطرات ناخواسته، کابوس یا فلشبک تجربه کند و حتی مدتها پس از پایان حادثه نیز احساس ناامنی و اضطراب داشته باشد. این روانپزشک درباره نشانههای شایع این اختلال توضیح داد: افراد مبتلا به PTSD معمولاً با علایمی مانند یادآوری مکرر حادثه، کابوسهای شبانه، اجتناب از مکانها یا موقعیتهای یادآور حادثه، تحریکپذیری، اختلال خواب، گوشبهزنگی مداوم و کاهش تمرکز مواجه میشوند که در صورت ادامهدار بودن میتواند زندگی فردی، خانوادگی و شغلی آنان را تحت تأثیر قرار دهد.
دکتر «عبدالعلیزاده» با اشاره به شیوع این اختلال گفت: مطالعات نشان میدهد حدود ۶ تا ۸ درصد افراد در طول زندگی ممکن است به نوعی PTSD را تجربه کنند. این اختلال در زنان تقریباً دو برابر مردان دیده میشود و در افرادی که تجربه مستقیم حوادث خشونتآمیز یا بلایای شدید داشتهاند احتمال بروز آن بیشتر است. وی در خصوص راههای کنترل و درمان این اختلال بیان کرد: نخستین گام، آگاهی و پذیرش مشکل است. مراجعه به روانپزشک یا روانشناس، دریافت درمانهای رواندرمانی مانند درمان شناختی - رفتاری متمرکز بر تروما یا روشهایی مانند EMDR و در برخی موارد استفاده از دارو میتواند به کاهش علایم کمک کند؛ همچنین داشتن حمایت اجتماعی، صحبت درباره تجربههای آسیبزا در محیط امن و بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره از عوامل مهم در بهبود بیماران است. این متخصص اعصاب و روان با تأکید بر اهمیت نقش خانواده گفت: حمایت عاطفی خانواده و اطرافیان، نقش بسیار مهمی در روند درمان دارد. برخورد قضاوتگرانه یا نادیده گرفتن احساسات فرد میتواند علایم را تشدید کند، در حالی که شنیدن بدون قضاوت، ایجاد حس امنیت و تشویق فرد به دریافت کمک تخصصی میتواند روند بهبودی را تسهیل کند. وی درباره بروز PTSD در کودکان نیز توضیح داد: کودکان نیز ممکن است پس از تجربه یا مشاهده حوادث آسیبزا دچار این اختلال شوند، اما علایم در آنان گاهی متفاوت بروز میکند؛ برای مثال ممکن است به شکل ترسهای شدید، شبادراری، بازیهای تکراری درباره حادثه، گوشهگیری یا افت تحصیلی ظاهر شود. دکتر «عبدالعلیزاده» افزود: در چنین شرایطی نقش والدین بسیار حیاتی است. ایجاد محیطی امن و آرام، صحبت کردن با کودک درباره احساساتش، اطمینان دادن به او درباره امنیت فعلی و در صورت تداوم علایم، مراجعه به متخصص سلامت روان از مهمترین اقداماتی است که والدین باید انجام دهند.
این روانپزشک دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی همچنین به برخی باورهای نادرست درباره این اختلال اشاره کرد و گفت: یکی از باورهای غلط این است که افراد مبتلا به PTSD «ضعیف» هستند یا باید بتوانند بهتنهایی بر مشکل خود غلبه کنند، در حالی که این اختلال یک مشکل واقعی روانپزشکی مرتبط با عملکرد مغز و سیستم عصبی است و مانند بسیاری از بیماریهای دیگر به درمان و حمایت تخصصی نیاز دارد. وی تأکید کرد: تشخیص بهموقع، حمایت خانواده و دسترسی به خدمات سلامت روان میتواند به افراد کمک کند تا با این تجربه دشوار کنار بیایند و کیفیت زندگی خود را دوباره به دست آورند.
همه دردهای پا در کودکان «درد رشد» نیست
گاهی درد پا میتواند علامتی از بیماریهای التهابی یا روماتیسمی باشد
یک فوقتخصص روماتولوژی کودکان با تأکید بر این که همه دردهای پا در کودکان را نباید به «درد رشد» نسبت داد، گفت: دردهایی که با خشکی صبحگاهی، تورم مفاصل، لنگ زدن، تب طولانی، بثورات پوستی، کاهش وزن یا محدودیت فعالیت همراه باشند، نیازمند بررسی پزشکی هستند. دکتر «عاطفه حبیبی» با اشاره به شایع بودن درد پا در کودکان سنین رشد اظهار کرد: بسیاری از کودکان، بهویژه در سنین ۳ تا ۱۲ سالگی، از درد پا شکایت میکنند که این دردها اغلب در ساعات عصر یا شب بروز مییابد و ممکن است هر دو پا را درگیر کند. وی افزود: در مواردی که درد کودک صبحها برطرف میشود، کودک روز بعد بهراحتی راه میرود، بازی میکند و فعالیت طبیعی خود را دارد؛ این دردها بیشتر با عنوان «درد رشد» شناخته میشوند و در اغلب موارد نشانه بیماری خطرناک نیستند. این فوقتخصص روماتولوژی کودکان با بیان این که گاهی درد پا میتواند علامتی از بیماریهای التهابی یا روماتیسمی باشد، هشدار داد: اگر کودک هنگام بیدار شدن از خواب دچار خشکی مفاصل باشد، یک یا چند مفصل او تورم داشته باشد، دچار لَنگ زدن در هنگام راه رفتن شود، درد برای هفتهها ادامه پیدا کند یا درد موجب محدودیت فعالیتهای روزانه کودک شود، لازم است حتماً توسط پزشک ارزیابی شود. دکتر «حبیبی» ادامه داد: علایمی مانند تبهای طولانیمدت، بثورات پوستی، کاهش وزن، خستگی غیرطبیعی، یا درد همراه با تورم و گرمی در یک مفصل نیز از نشانههایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. وی با تأکید بر ضرورت تشخیص صحیح دردهای کودکان گفت: نکته مهم این است که همه دردهای کودکان درد رشد نیستند؛ از سوی دیگر، هر دردی نیز الزاماً نشانه بیماری روماتیسمی نیست؛ تشخیص دقیق، نیازمند بررسی شرح حال، معاینه بالینی و در صورت لزوم انجام آزمایشها و بررسیهای تکمیلی است. عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز خاطرنشان کرد: خوشبختانه بسیاری از بیماریهای روماتولوژیک کودکان در صورت تشخیص زودهنگام، قابل درمان و کنترل هستند و میتوان از بروز عوارض جدی، آسیب به سایر ارگانها و اختلال در رشد کودک پیشگیری کرد. دکتر «حبیبی» در پایان توصیه کرد: در صورتی که کودک دچار دردهای مکرر، خستگی جسمانی، تبهای طولانیمدت، بثورات پوستی یا محدودیت در فعالیتهای روزانه است، خانوادهها باید برای بررسی دقیقتر به پزشک مراجعه کنند و موضوع را صرفاً به درد رشد نسبت ندهند.
آثار مخرب مصرف دخانیات و مواد مخدر بر سلامت دهان و دندان
مصرف دخانیات و مواد مخدر میتواند زمینهساز ضایعات پیشسرطانی و افزایش خطر سرطان دهان شود
یک متخصص بیماری های دهان، فک و صورت با هشدار درباره عوارض گسترده مصرف دخانیات و مواد مخدر بر سلامت دهان و دندان گفت: این مواد، علاوه بر خشکی دهان، التهاب لثه و تغییر رنگ دندانها میتوانند زمینهساز ضایعات پیشسرطانی و افزایش خطر سرطان دهان شوند. دکتر «مهدیه زینلی» در گفتوگو با وبدا ضمن اشاره به آثار مخرب مصرف دخانیات و مواد مخدر بر سلامت عمومی اظهار داشت: عوارض این مواد، تنها به یک بخش از بدن مثل ریه محدود نمیشود و میتواند مغز و اعصاب، قلب و عروق، غدد و همچنین بروز انواع سرطان را تحت تأثیر قرار دهد. وی با بیان این که آثار مخرب مصرف دخانیات در دهان نیز قابل توجه است، افزود: هر نوع دخانیات، علاوه بر مواد سمی موجود در آن، به دلیل حرارت واردشده به بافت دهان، باعث التهاب غدد بزاقی بهویژه در ناحیه کام نرم میشود. این التهاب در ادامه به کاهش عملکرد غدد بزاقی و بروز خشکی دهان منجر خواهد شد. عضو هیئت علمی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان ادامه داد: مصرف نوشیدنیها و مواد غذایی با دمای بالا نیز آثار مشابهی بر غدد بزاقی و کام نرم دارد؛ بنابراین پرهیز از مصرف خوراکیها و نوشیدنیهای بسیار داغ توصیه میشود. دکتر «زینلی» ضمن اشاره به این که مواد سمی ناشی از دود سیگار، قلیان، تریاک و سایر مواد مخدر تدخینی در بافت مخاطی بینی و دهان جذب میشوند، گفت: این مواد در کنار خشکی دهان، میتوانند باعث ایجاد پلاکهای سفیدِ غیرقابل پاکشونده در دهان شوند؛ ضایعاتی که اغلب در مخاط گونهها، کام نرم، زبان و کف دهان دیده میشوند. دکتر «زینلی» یاد آور شد: این ضایعات نیازمند معاینه توسط متخصص بیماریهای دهان هستند، زیرا در گروه ضایعات پیشسرطانی قرار میگیرند و ممکن است به بررسیهای تکمیلی مانند نمونهبرداری، حذف با لیزر یا جراحی و همچنین چکاپهای دورهای نیاز داشته باشند.
وی ضمن اشاره به تأثیر مصرف مواد مخدر تدخینی بر ظاهر و سلامت دندانها گفت: بوی بد دهان، تغییر رنگ دندانها به زرد و سیاه، خشکی دهان و افزایش پوسیدگیهای دندانی از جمله عوارض شایع این مواد است؛ این پوسیدگیها بهویژه در ناحیه طوق دندان رخ میدهند و در صورت پیشرفت میتوانند به شکستگی دندان و در نهایت از دست رفتن آن منجر شوند. دکتر «زینلی» ادامه داد: مصرف مواد مخدر با کاهش خونرسانی به بافتهای دهان، موفقیت برخی درمانهای دندانپزشکی از جمله ایمپلنت را با مشکل مواجه میکند. از سوی دیگر، دخانیات موجب التهاب و تحلیل لثه می شود و تغییر رنگ لثه نیز که غالباً برگشتناپذیر است، از دیگر عوارض آن محسوب میشود. وی در پایان ضمن تأکید بر نقش دندانپزشکان در شناسایی و پیشگیری از این عوارض گفت: تحقیقات نشان داده است که حتی یک مشاوره کوتاه هنگام پرسش دندانپزشک درباره مصرف سیگار یا مواد مخدر، میتواند بیمار را به ترک تشویق کند و میزان موفقیت در تَرک را افزایش دهد؛ بنابراین شناسایی بیماران، انجام چکاپهای دورهای و تشویق به تَرک دخانیات در پیشگیری از عوارض جبرانناپذیر این مواد بسیار مؤثر است.
در اختلال استرس پس از سانحه، فرد ممکن است بارها حادثه را در قالب خاطرات ناخواسته، کابوس یا فلشبک تجربه کند
عضو هیئت علمی و روانپزشک مرکز سراج دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با اشاره به افزایش آگاهی جهانی درباره اختلال استرس پس از سانحه(PTSD) گفت: این اختلال میتواند پس از تجربه حوادث شدید و آسیبزا ایجاد شود، اما با تشخیص بهموقع، حمایت اجتماعی و درمانهای تخصصی قابل کنترل و حتی درمان است. دکتر «عادله عبدالعلی زاده» درباره اختلال استرس پس از سانحه(Post-Traumatic Stress Disorder) اظهار کرد: این اختلال، نوعی مشکل روانپزشکی است که در پی تجربه یا مشاهده یک حادثه بسیار استرسزا مانند تصادفهای شدید، حوادث طبیعی، خشونت، جنگ، آزار جسمی یا مشاهده آسیب جدی دیگران ایجاد میشود. وی افزود: در این اختلال، ذهن و سیستم عصبی فرد همچنان در وضعیت «هشدار و خطر» باقی میماند، به همین دلیل فرد ممکن است بارها حادثه را در قالب خاطرات ناخواسته، کابوس یا فلشبک تجربه کند و حتی مدتها پس از پایان حادثه نیز احساس ناامنی و اضطراب داشته باشد. این روانپزشک درباره نشانههای شایع این اختلال توضیح داد: افراد مبتلا به PTSD معمولاً با علایمی مانند یادآوری مکرر حادثه، کابوسهای شبانه، اجتناب از مکانها یا موقعیتهای یادآور حادثه، تحریکپذیری، اختلال خواب، گوشبهزنگی مداوم و کاهش تمرکز مواجه میشوند که در صورت ادامهدار بودن میتواند زندگی فردی، خانوادگی و شغلی آنان را تحت تأثیر قرار دهد.
دکتر «عبدالعلیزاده» با اشاره به شیوع این اختلال گفت: مطالعات نشان میدهد حدود ۶ تا ۸ درصد افراد در طول زندگی ممکن است به نوعی PTSD را تجربه کنند. این اختلال در زنان تقریباً دو برابر مردان دیده میشود و در افرادی که تجربه مستقیم حوادث خشونتآمیز یا بلایای شدید داشتهاند احتمال بروز آن بیشتر است. وی در خصوص راههای کنترل و درمان این اختلال بیان کرد: نخستین گام، آگاهی و پذیرش مشکل است. مراجعه به روانپزشک یا روانشناس، دریافت درمانهای رواندرمانی مانند درمان شناختی - رفتاری متمرکز بر تروما یا روشهایی مانند EMDR و در برخی موارد استفاده از دارو میتواند به کاهش علایم کمک کند؛ همچنین داشتن حمایت اجتماعی، صحبت درباره تجربههای آسیبزا در محیط امن و بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره از عوامل مهم در بهبود بیماران است. این متخصص اعصاب و روان با تأکید بر اهمیت نقش خانواده گفت: حمایت عاطفی خانواده و اطرافیان، نقش بسیار مهمی در روند درمان دارد. برخورد قضاوتگرانه یا نادیده گرفتن احساسات فرد میتواند علایم را تشدید کند، در حالی که شنیدن بدون قضاوت، ایجاد حس امنیت و تشویق فرد به دریافت کمک تخصصی میتواند روند بهبودی را تسهیل کند. وی درباره بروز PTSD در کودکان نیز توضیح داد: کودکان نیز ممکن است پس از تجربه یا مشاهده حوادث آسیبزا دچار این اختلال شوند، اما علایم در آنان گاهی متفاوت بروز میکند؛ برای مثال ممکن است به شکل ترسهای شدید، شبادراری، بازیهای تکراری درباره حادثه، گوشهگیری یا افت تحصیلی ظاهر شود. دکتر «عبدالعلیزاده» افزود: در چنین شرایطی نقش والدین بسیار حیاتی است. ایجاد محیطی امن و آرام، صحبت کردن با کودک درباره احساساتش، اطمینان دادن به او درباره امنیت فعلی و در صورت تداوم علایم، مراجعه به متخصص سلامت روان از مهمترین اقداماتی است که والدین باید انجام دهند.
این روانپزشک دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی همچنین به برخی باورهای نادرست درباره این اختلال اشاره کرد و گفت: یکی از باورهای غلط این است که افراد مبتلا به PTSD «ضعیف» هستند یا باید بتوانند بهتنهایی بر مشکل خود غلبه کنند، در حالی که این اختلال یک مشکل واقعی روانپزشکی مرتبط با عملکرد مغز و سیستم عصبی است و مانند بسیاری از بیماریهای دیگر به درمان و حمایت تخصصی نیاز دارد. وی تأکید کرد: تشخیص بهموقع، حمایت خانواده و دسترسی به خدمات سلامت روان میتواند به افراد کمک کند تا با این تجربه دشوار کنار بیایند و کیفیت زندگی خود را دوباره به دست آورند.
همه دردهای پا در کودکان «درد رشد» نیست
گاهی درد پا میتواند علامتی از بیماریهای التهابی یا روماتیسمی باشد
یک فوقتخصص روماتولوژی کودکان با تأکید بر این که همه دردهای پا در کودکان را نباید به «درد رشد» نسبت داد، گفت: دردهایی که با خشکی صبحگاهی، تورم مفاصل، لنگ زدن، تب طولانی، بثورات پوستی، کاهش وزن یا محدودیت فعالیت همراه باشند، نیازمند بررسی پزشکی هستند. دکتر «عاطفه حبیبی» با اشاره به شایع بودن درد پا در کودکان سنین رشد اظهار کرد: بسیاری از کودکان، بهویژه در سنین ۳ تا ۱۲ سالگی، از درد پا شکایت میکنند که این دردها اغلب در ساعات عصر یا شب بروز مییابد و ممکن است هر دو پا را درگیر کند. وی افزود: در مواردی که درد کودک صبحها برطرف میشود، کودک روز بعد بهراحتی راه میرود، بازی میکند و فعالیت طبیعی خود را دارد؛ این دردها بیشتر با عنوان «درد رشد» شناخته میشوند و در اغلب موارد نشانه بیماری خطرناک نیستند. این فوقتخصص روماتولوژی کودکان با بیان این که گاهی درد پا میتواند علامتی از بیماریهای التهابی یا روماتیسمی باشد، هشدار داد: اگر کودک هنگام بیدار شدن از خواب دچار خشکی مفاصل باشد، یک یا چند مفصل او تورم داشته باشد، دچار لَنگ زدن در هنگام راه رفتن شود، درد برای هفتهها ادامه پیدا کند یا درد موجب محدودیت فعالیتهای روزانه کودک شود، لازم است حتماً توسط پزشک ارزیابی شود. دکتر «حبیبی» ادامه داد: علایمی مانند تبهای طولانیمدت، بثورات پوستی، کاهش وزن، خستگی غیرطبیعی، یا درد همراه با تورم و گرمی در یک مفصل نیز از نشانههایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. وی با تأکید بر ضرورت تشخیص صحیح دردهای کودکان گفت: نکته مهم این است که همه دردهای کودکان درد رشد نیستند؛ از سوی دیگر، هر دردی نیز الزاماً نشانه بیماری روماتیسمی نیست؛ تشخیص دقیق، نیازمند بررسی شرح حال، معاینه بالینی و در صورت لزوم انجام آزمایشها و بررسیهای تکمیلی است. عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز خاطرنشان کرد: خوشبختانه بسیاری از بیماریهای روماتولوژیک کودکان در صورت تشخیص زودهنگام، قابل درمان و کنترل هستند و میتوان از بروز عوارض جدی، آسیب به سایر ارگانها و اختلال در رشد کودک پیشگیری کرد. دکتر «حبیبی» در پایان توصیه کرد: در صورتی که کودک دچار دردهای مکرر، خستگی جسمانی، تبهای طولانیمدت، بثورات پوستی یا محدودیت در فعالیتهای روزانه است، خانوادهها باید برای بررسی دقیقتر به پزشک مراجعه کنند و موضوع را صرفاً به درد رشد نسبت ندهند.
آثار مخرب مصرف دخانیات و مواد مخدر بر سلامت دهان و دندان
مصرف دخانیات و مواد مخدر میتواند زمینهساز ضایعات پیشسرطانی و افزایش خطر سرطان دهان شود
یک متخصص بیماری های دهان، فک و صورت با هشدار درباره عوارض گسترده مصرف دخانیات و مواد مخدر بر سلامت دهان و دندان گفت: این مواد، علاوه بر خشکی دهان، التهاب لثه و تغییر رنگ دندانها میتوانند زمینهساز ضایعات پیشسرطانی و افزایش خطر سرطان دهان شوند. دکتر «مهدیه زینلی» در گفتوگو با وبدا ضمن اشاره به آثار مخرب مصرف دخانیات و مواد مخدر بر سلامت عمومی اظهار داشت: عوارض این مواد، تنها به یک بخش از بدن مثل ریه محدود نمیشود و میتواند مغز و اعصاب، قلب و عروق، غدد و همچنین بروز انواع سرطان را تحت تأثیر قرار دهد. وی با بیان این که آثار مخرب مصرف دخانیات در دهان نیز قابل توجه است، افزود: هر نوع دخانیات، علاوه بر مواد سمی موجود در آن، به دلیل حرارت واردشده به بافت دهان، باعث التهاب غدد بزاقی بهویژه در ناحیه کام نرم میشود. این التهاب در ادامه به کاهش عملکرد غدد بزاقی و بروز خشکی دهان منجر خواهد شد. عضو هیئت علمی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان ادامه داد: مصرف نوشیدنیها و مواد غذایی با دمای بالا نیز آثار مشابهی بر غدد بزاقی و کام نرم دارد؛ بنابراین پرهیز از مصرف خوراکیها و نوشیدنیهای بسیار داغ توصیه میشود. دکتر «زینلی» ضمن اشاره به این که مواد سمی ناشی از دود سیگار، قلیان، تریاک و سایر مواد مخدر تدخینی در بافت مخاطی بینی و دهان جذب میشوند، گفت: این مواد در کنار خشکی دهان، میتوانند باعث ایجاد پلاکهای سفیدِ غیرقابل پاکشونده در دهان شوند؛ ضایعاتی که اغلب در مخاط گونهها، کام نرم، زبان و کف دهان دیده میشوند. دکتر «زینلی» یاد آور شد: این ضایعات نیازمند معاینه توسط متخصص بیماریهای دهان هستند، زیرا در گروه ضایعات پیشسرطانی قرار میگیرند و ممکن است به بررسیهای تکمیلی مانند نمونهبرداری، حذف با لیزر یا جراحی و همچنین چکاپهای دورهای نیاز داشته باشند.
وی ضمن اشاره به تأثیر مصرف مواد مخدر تدخینی بر ظاهر و سلامت دندانها گفت: بوی بد دهان، تغییر رنگ دندانها به زرد و سیاه، خشکی دهان و افزایش پوسیدگیهای دندانی از جمله عوارض شایع این مواد است؛ این پوسیدگیها بهویژه در ناحیه طوق دندان رخ میدهند و در صورت پیشرفت میتوانند به شکستگی دندان و در نهایت از دست رفتن آن منجر شوند. دکتر «زینلی» ادامه داد: مصرف مواد مخدر با کاهش خونرسانی به بافتهای دهان، موفقیت برخی درمانهای دندانپزشکی از جمله ایمپلنت را با مشکل مواجه میکند. از سوی دیگر، دخانیات موجب التهاب و تحلیل لثه می شود و تغییر رنگ لثه نیز که غالباً برگشتناپذیر است، از دیگر عوارض آن محسوب میشود. وی در پایان ضمن تأکید بر نقش دندانپزشکان در شناسایی و پیشگیری از این عوارض گفت: تحقیقات نشان داده است که حتی یک مشاوره کوتاه هنگام پرسش دندانپزشک درباره مصرف سیگار یا مواد مخدر، میتواند بیمار را به ترک تشویق کند و میزان موفقیت در تَرک را افزایش دهد؛ بنابراین شناسایی بیماران، انجام چکاپهای دورهای و تشویق به تَرک دخانیات در پیشگیری از عوارض جبرانناپذیر این مواد بسیار مؤثر است.
10 صفحه اول
