با افزایش موارد بیماری‌های تنفسی و همزمان با رواج توصیه‌های مختلف درباره مصرف گیاهان دارویی، این پرسش بیش از گذشته مطرح می‌شود که آیا گیاهانی مانند آویشن، نعناع فلفلی، زنجبیل، بابونه، گل‌گاوزبان و شیرین‌بیان واقعاً می‌توانند بیماری‌هایی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا و کووید ۱۹ را درمان کنند یا صرفاً در کاهش برخی علایم نقش دارند؟ دکتر «امیر امانی» عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی در این خصوص تأکید کرد: حتی در مورد گیاهانی که شواهد علمی بیشتری درباره آن ها وجود دارد، مصرف خودسرانه توصیه نمی‌شود. این دکترای تخصصی فارماسیوتکس با تأکید بر این که «گیاهی بودن» یک فرآورده به معنای بی‌ضرر بودن آن نیست، گفت: برخی گیاهان دارویی می‌توانند در کاهش بعضی علایم بیماری‌های تنفسی نقش داشته باشند، اما نباید آن ها را جایگزین تشخیص و درمان پزشکی دانست. وی افزود: در بیماری‌هایی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا و کووید ۱۹، برخی فرآورده‌های گیاهی ممکن است به عنوان درمان کمکی برای تخفیف علایم مورد استفاده قرار گیرند؛ البته در شرایطی که پزشک تشخیص دهد بیماری نیازمند درمان اختصاصی، آنتی‌بیوتیک یا حمایت‌های درمانی ویژه نیست و درمان علامتی کفایت می‌کند.

​​​​​​​

 شواهد علمی درباره استفاده از آویشن در برخی موارد سرفه
استاد تمام رشته فارماسیوتکس در گفت‌وگو با وب‌دا با اشاره به آویشن به عنوان یکی از گیاهان پرکاربرد در مشکلات تنفسی اظهار کرد: در مورد آویشن، شواهد علمی قابل قبولی درباره استفاده کمکی آن در برخی موارد سرفه و عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی وجود دارد و می‌تواند در کنترل علایم نقش داشته باشد. دکتر «امانی» ادامه داد: با این حال، حتی در مورد گیاهانی که شواهد علمی بیشتری درباره آن ها وجود دارد، مصرف خودسرانه توصیه نمی‌شود، به‌ویژه زمانی که احتمال دارد بیمار در مراحل اولیه یک بیماری جدی قرار داشته باشد.
نعناع فلفلی و کمک به احساس باز شدن راه‌های هوایی
وی درباره نعناع فلفلی نیز گفت: نعناع فلفلی بیشتر در مواردی مورد استفاده قرار می‌گیرد که فرد احساس گرفتگی راه‌های هوایی، گرفتگی بینی، سرماخوردگی خفیف یا سرفه خفیف دارد و می‌تواند در کاهش برخی از این علایم مؤثر باشد، اما نباید تصور کرد که مصرف آن به تنهایی بیماری را درمان می‌کند. این عضو هیئت علمی دانشگاه افزود: درباره گیاهانی مانند زنجبیل، بابونه و گل‌گاوزبان نیز شواهدی درباره برخی اثرات آن ها در طب سنتی و مطالعات نوین وجود دارد، اما معمولاً مصرف آن ها به تنهایی و بدون نظر پزشک یا داروساز توصیه نمی‌شود و ممکن است در برخی فرآورده‌های ترکیبی مورد استفاده قرار گیرند.
 مصرف طولانی‌مدت شیرین‌بیان بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود
دکتر «امانی» با اشاره به شیرین‌بیان گفت: شیرین‌بیان نیز از جمله گیاهانی است که ممکن است در برخی انواع سرفه و بعضی التهابات اثر داشته باشد، اما مصرف طولانی‌مدت آن، به‌ویژه در افرادی که بیماری‌های قلبی - عروقی دارند، بدون نظر پزشک یا داروساز توصیه نمی‌شود.
 کاهش علایم به معنای درمان بیماری نیست
وی با تأکید بر تفاوت جدی میان «تسکین علایم» و «درمان بیماری» اظهار کرد: ممکن است فرد مبتلا به کووید ۱۹ دچار تنگی نفس شود و با مصرف یک دارو یا فرآورده، برای مدت کوتاهی احساس بهتری پیدا کند، اما این موضوع به هیچ عنوان به معنای از بین رفتن ویروس یا درمان بیماری نیست. وی ادامه داد: حتی ممکن است فرد به دلیل کاهش علایم تصور کند بهبود یافته، به محل کار یا اجتماع بازگردد و بیماری را به دیگران منتقل کند یا توصیه پزشک درباره استراحت را نادیده بگیرد و فشار بیشتری به بدن وارد شود و بیماری تشدید شود.  دکتر «امانی» تصریح کرد: این باور که داروی گیاهی می‌تواند جایگزین داروی تجویزشده پزشک شود، باور درستی نیست، چراکه بیماری‌های مختلف می‌توانند علایم مشابهی داشته باشند و تشخیص صحیح بیماری و تعیین نوع درمان برعهده پزشک است.
 خطرخوددرمانی
وی با هشدار نسبت به خوددرمانی گفت: گاهی بیمار تصور می‌کند به یک سرماخوردگی ساده مبتلا شده و با داروهای خانگی یا فرآورده‌های گیاهی خود را درمان می‌کند، اما در واقع بیماری او ممکن است جدی‌تر باشد و زمانی به پزشک مراجعه کند که بیماری پیشرفت کرده است. این عضو هیئت علمی دانشگاه افزود: در چنین شرایطی ممکن است کنترل و درمان بیماری دشوارتر شود، بنابراین استفاده از داروهای گیاهی، همانند داروهای شیمیایی، نباید بدون نظر پزشک یا داروساز انجام شود.
 یک فرآورده گیاهی ممکن است اثر داروی اصلی را کاهش دهد
 دکتر «امانی» درباره مصرف همزمان فرآورده‌های گیاهی با داروهای تجویزشده نیز اظهار کرد: یکی از مشکلات مهم فرآورده‌هایی که به صورت غیررسمی تهیه می‌شوند، مشخص نبودن میزان ماده مؤثره و استاندارد بودن آن هاست. وی اضافه کرد: از سوی دیگر، در برخی موارد میان داروهای گیاهی و داروهای تجویزشده توسط پزشک تداخل وجود دارد و یک فرآورده گیاهی ممکن است اثر داروی اصلی را کاهش دهد، آن را خنثی کند یا حتی در شرایط خاص برای بیمار مضر باشد. این استاد دانشگاه تأکید کرد: موضوع صرفاً فاصله زمانی میان مصرف دو دارو نیست، بلکه نوع گیاه، مقدار ماده مؤثره، نوع بیماری و داروهای دیگری که بیمار مصرف می‌کند اهمیت دارد. بنابراین هرگاه بیمار بخواهد دارویی، اعم از گیاهی یا شیمیایی، خارج از تجویز پزشک یا توصیه داروساز مصرف کند، باید حتماً با پزشک یا داروساز خود مشورت کند.
دُز مصرف فرآورده‌های گیاهی
دکتر امیر امانی درباره دُز مصرف فرآورده‌های گیاهی نیز گفت: همان‌طور که هر دارویی در یک مقدار مشخص اثر درمانی دارد و مصرف بیش از حد آن می‌تواند باعث عوارض شود، داروهای گیاهی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. وی عنوان کرد: مقدار مصرف یک فرآورده باید متناسب با شرایط بیمار، نوع بیماری و ویژگی‌های فرد تعیین شود و نمی‌توان برای همه افراد مبتلا به سرفه یا بیماری تنفسی یک نسخه یکسان مانند «روزانه چند فنجان دمنوش» ارائه کرد. چنین رویکردی علمی نیست.
تفاوت دمنوش‌های خانگی با فرآورده‌های دارویی گیاهی
این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به تفاوت دمنوش‌های خانگی با فرآورده‌های دارویی گیاهی توضیح داد: میزان ماده مؤثره یک گیاه می‌تواند بر اساس گونه گیاه، محل رویش، فصل برداشت و شرایط مختلف متفاوت باشد. وی ادامه داد: ممکن است یک گیاه در بهار از کوهستان برداشت شود و همان گیاه در تابستان از دشت، نمی‌توان انتظار داشت مقدار ماده مؤثره در هر دو نمونه یکسان باشد. اما در صنعت دارویی، فرآورده‌ها استانداردسازی می‌شوند و ماده مؤثره شناسایی و مقدار آن تعیین می‌شود تا میزان مشخصی از ماده مؤثره به بدن بیمار برسد. دکتر «امانی» تصریح کرد: بنابراین نباید تصور کرد چون یک گیاه در شکل دمنوش مفید است، عصاره یا اسانس غلیظ‌شده همان گیاه نیز به همان اندازه بی‌خطر است. افزایش غلظت ماده مؤثره می‌تواند احتمال بروز عوارض را نیز افزایش دهد.
مصرف خودسرانه فرآورده‌های گیاهی توصیه نمی‌شود
این دکترای تخصصی فارماسیوتیکس با بیان این که مصرف خودسرانه فرآورده‌های گیاهی به طور کلی توصیه نمی‌شود، گفت: برخی گروه‌ها حساسیت بیشتری دارند و باید با دقت بیشتری تحت نظر باشند. از جمله کودکان، سالمندان، زنان باردار و شیرده و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشار خون بالا و دیابت. وی تأکید کرد: این افراد حتماً باید پیش از مصرف فرآورده‌های گیاهی با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
نحوه انتخاب فرآورده‌های گیاهی استاندارد
دکتر «امانی» درباره نحوه انتخاب فرآورده‌های گیاهی استاندارد نیز اظهار کرد: فرآورده‌هایی که از مسیر رسمی دارویی تهیه می‌شوند، از نظر تاریخ مصرف، میزان ماده مؤثره، شرایط تولید، نگهداری و سایر الزامات مورد کنترل قرار می‌گیرند. وی افزود: به همین دلیل توصیه می‌شود فرآورده‌های دارویی گیاهی از داروخانه و از محصولات دارای مجوز تهیه شوند تا بیمار از استاندارد بودن و شرایط مناسب نگهداری آن ها اطمینان بیشتری داشته باشد.
نسخه‌های منتشرشده در فضای مجازی
این عضو هیئت علمی دانشگاه درباره نسخه‌های منتشرشده در فضای مجازی نیز هشدار داد: یکی از باورهای اشتباه این است که اگر یک ترکیب گیاهی برای یک فرد مؤثر بوده، همان ترکیب حتماً برای فرد دیگری نیز مفید خواهد بود. وی گفت: شرایط بیماران با یکدیگر متفاوت است و ممکن است یک بیمار تنها به درمان علامتی نیاز داشته باشد، در حالی که بیمار دیگری به درمان دارویی اختصاصی یا حتی بستری در بیمارستان نیاز داشته باشد. دکتر «امانی» تصریح کرد: بنابراین نسخه‌ای که در فضای مجازی منتشر شده یا فرد دیگری برای یک بیماری استفاده کرده، چه شامل یک گیاه، چه ترکیبی از چند گیاه و چه ترکیب گیاهان با داروهای شیمیایی باشد، نمی‌تواند به عنوان نسخه‌ای علمی و عمومی برای همه افراد مورد استفاده قرار گیرد.
 رد این باور که فرآورده‌های گیاهی فاقد عارضه هستند
وی در ادامه با رد این باور که فرآورده‌های گیاهی فاقد عارضه هستند، گفت: هر ماده‌ای که وارد بدن می‌شود، اگر بیش از مقدار مناسب مصرف شود، می‌تواند عوارض ایجاد کند و فرآورده‌های گیاهی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. وی افزود: برخی گیاهان می‌توانند با بیماری‌های زمینه‌ای تداخل داشته باشند و باعث بروز عوارض شوند. علاوه بر این، فرآورده‌های غیراستاندارد ممکن است با آلودگی‌های میکروبی، مواد سمی یا فلزات سنگین مواجه باشند، موضوعی که مصرف‌کننده به‌سادگی قادر به تشخیص آن نیست.
 پاسخ بدن افراد به فرآورده‌های گیاهی یکسان نیست 
دکتر «امانی» با تأکید بر این که پاسخ بدن افراد به فرآورده‌های گیاهی یکسان نیست، اظهار کرد: یک فرآورده گیاهی ممکن است برای یک فرد مفید، برای فرد دیگری بی‌اثر و حتی برای شخص دیگری مضر باشد. وی عنوان کرد: سن، جنسیت، شرایط بیماری، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی فرد می‌توانند بر اثرگذاری و ایمنی یک فرآورده گیاهی تأثیر بگذارند.
 3 توصیه اصلی
وی 3 توصیه اصلی خود به مردم را این‌گونه بیان کرد: اول: پیش از هر چیز باید مشخص شود بیماری واقعاً یک بیماری خفیف و غیرجدی است. بنابراین در صورت وجود علایم قابل توجه یا نگرانی درباره شدت بیماری، مراجعه به پزشک و معاینه ضروری است. دوم: هر دارویی، چه گیاهی و چه شیمیایی، باید برای بیماری موردنظر مناسب باشد و مصرف آن با تجویز پزشک یا مشورت داروساز انجام شود. سوم: اگر قرار است از فرآورده گیاهی استفاده شود، باید از استاندارد بودن، مجوز داشتن، میزان ماده مؤثره و شرایط مناسب نگهداری آن اطمینان حاصل کرد. به همین دلیل تهیه فرآورده‌های دارویی گیاهی مجاز از داروخانه توصیه می‌شود.