سلامت نامه
نویسنده:
مترجم:
متخصص بیوتکنولوژی دارویی تشریح کرد:
ظرفیتهای گیاهان دارویی خراسان شمالی


در ادامه حضور متخصصان و اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی در برنامه سلامتمحور «ایران سلامت» و در چارچوب رویداد ملی «ایرانجان؛ خراسان شمالی ایران»، دکتر «تیموری»، متخصص بیوتکنولوژی دارویی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، با حضور در این برنامه به معرفی برخی گیاهان دارویی، ترکیبات مؤثر، کاربردهای درمانی و صنعتی آنها و اهمیت فراوری و استانداردسازی محصولات گیاهی پرداخت. دکتر «تیموری» با اشاره به ظرفیتهای گیاهان دارویی و کاربردهای متنوع آنها اظهار کرد: باریجه از گیاهان ارزشمند دارویی است که ترکیبات رزینی آن کاربردهای مختلفی در صنایع، از جمله صنعت عطرسازی دارد. وی با توضیح ویژگی رزینها افزود: رزینها ترکیباتی غیرقندی هستند که در آب بهخوبی حل نمیشوند و برخی از آنها در تماس با آب حالت ژلهای پیدا میکنند. این ویژگیها در کنار ترکیبات معطر گیاه، زمینه استفاده از آنها را در فرمولاسیون محصولات مختلف، از جمله عطرها، فراهم میکند و میتواند در افزایش ماندگاری رایحه نقش داشته باشد. این متخصص بیوتکنولوژی دارویی با تأکید بر این که ارزش دارویی گیاهان، تنها به نوع گونه آنها محدود نمیشود، گفت: زمان برداشت محصول نیز در ترکیبات شیمیایی و میزان مواد مؤثره گیاهان نقش مهمی دارد و میتواند بر خواص دارویی و کاربرد آنها تأثیر بگذارد. وی با مثال تغییر ترکیبات میوه پرتقال در مراحل مختلف رشد، توضیح داد: همانطور که ترکیبات و ویژگیهای یک میوه از مراحل اولیه رشد تا رسیدن کامل تغییر میکند، در گیاهان دارویی نیز میزان و نوع ترکیبات مؤثره در مراحل مختلف رشد متفاوت است. دکتر «تیموری» ادامه داد: برای مثال، برخی گیاهان در مرحله گلدهی، میزان بیشتری اسانس تولید میکنند، در حالی که با ورود به فصل تابستان و قرار گرفتن در معرض گرما، نور خورشید و شرایط محیطی متفاوت، ترکیبات دیگری در گیاه افزایش مییابد که ممکن است برای کاربردهای خاص، از جمله تولید فرآوردههای محافظ پوست، مورد استفاده قرار گیرند. وی با تأکید بر ضرورت استانداردسازی فرآوردههای گیاهی خاطرنشان کرد: برای این که یک فرآورده گیاهی در هر بار تولید، ترکیبات و کیفیت مشخص و قابل قبولی داشته باشد، باید مراحل برداشت، فراوری و تولید آن تحت استانداردهای علمی انجام شود. این عضو دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با اشاره به ضرورت مصرف آگاهانه گیاهان دارویی بیان کرد: طبیعی بودن یک محصول به معنای بیضرر بودن آن نیست. همانطور که برای داروهای شیمیایی عوارض و محدودیت مصرف وجود دارد، گیاهان دارویی نیز ممکن است در برخی افراد عوارض ایجاد کنند یا برای گروههایی مناسب نباشند. بنابراین مصرف آنها باید با شناخت ترکیبات، موارد مصرف و منع مصرف انجام شود. دکتر «تیموری» در بخش دیگری از این گفتوگو به معرفی کاکوتی و برخی گیاهان معطر خانواده نعناعیان پرداخت و گفت: این گیاه به دلیل ویژگیهای ضداسپاسم میتواند در کاهش گرفتگیهای عضلانی دستگاه گوارش و تسکین برخی ناراحتیهای گوارشی مؤثر باشد و در فرآوردههای گیاهی با کاربردهای کمککننده به هضم و کاهش نفخ مورد استفاده قرار گیرند. این متخصص بیوتکنولوژی دارویی با تأکید بر ضرورت توجه به شرایط جسمی افراد در مصرف گیاهان دارویی اظهار کرد: افرادی که به رفلاکس معده مبتلا هستند، باید در مصرف این گیاه احتیاط کنند. زیرا این ترکیبات ممکن است در بعضی افراد علایم رفلاکس را تشدید کنند. وی بر اهمیت شناخت علمی گونههای گیاهی، تعیین زمان مناسب برداشت، بررسی ترکیبات مؤثره و استانداردسازی فرآوردههای گیاهی تأکید کرد؛ موضوعاتی که در کنار ظرفیتهای طبیعی استان میتواند زمینه توسعه علمی و اقتصادی حوزه گیاهان دارویی را فراهم کند.
انسولین را چگونه باید نگهداری کرد؟

انسولین دارویی حساس به دما و شرایط محیطی است و نگهداری نامناسب آن میتواند اثربخشی دارو را کاهش دهد. در صورتی که انسولین در معرض گرمای شدید، نور مستقیم خورشید یا یخزدگی قرار بگیرد، ممکن است اثر درمانی آن کاهش پیدا کند و در نتیجه، کنترل قند خون با مشکل مواجه شود. به گزارش وبدا، دکتر «ستاره شیخی» متخصص داخلی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در این باره توضیح داد: بهطور کلی، انسولینهای بازنشده باید در یخچال و در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد نگهداری شوند. نباید انسولین را در فریزر قرار داد یا در مجاورت دیواره بسیار سرد یخچال گذاشت، زیرا احتمال یخزدگی و تغییر اثر دارو وجود دارد. به گفته وی، پس از شروع مصرف، بسیاری از انواع انسولین را میتوان برای مدتی در دمای اتاق نگهداری کرد، اما مدت مجاز و محدوده دمایی آن به نوع انسولین و شرکت سازنده بستگی دارد؛ برای مثال، در بسیاری از فرآوردهها مدت نگهداری در دمای اتاق حدود ۲۸ روز است، اما این مدت برای همه انواع انسولین یکسان نیست و باید بروشور همان فرآورده ملاک قرار گیرد. بهتر است تاریخ شروع مصرف روی قلم یا ویال درج شود. این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با تأکید بر این که در محل کار باید انسولین را در مکانی خنک و دور از نور مستقیم، وسایل گرمایشی و پنجره آفتابگیر نگهداری کرد، افزود: قرار دادن آن داخل خودرو، بهخصوص در روزهای گرم، مناسب نیست. به گفته وی، هنگام سفر نیز بهتر است انسولین در کیف مخصوص یا محفظه عایق نگهداری شود. اگر از کیسههای خنککننده یا یخ استفاده میشود، نباید انسولین مستقیماً با یخ یا بسته منجمد تماس داشته باشد، زیرا ممکن است یخ بزند. در سفر هوایی نیز توصیه میشود انسولین در کیف دستی همراه مسافر باشد و در قسمت بار هواپیما قرار نگیرد، چون ممکن است در معرض دمای بسیار پایین قرار گیرد. دکتر «شیخی» در پایان خاطرنشان کرد: در نهایت، بیماران باید پیش از مصرف، ظاهر انسولین را نیز بررسی کنند و در صورت مشاهده تغییر غیرعادی در رنگ، شفافیت یا وجود ذرات غیرمعمول، از مصرف آن خودداری و با داروساز یا پزشک مشورت کنند. توجه به این نکته ضروری است که ظاهر طبیعی انسولین بهتنهایی تضمینکننده حفظ اثربخشی آن نیست؛ به همین دلیل رعایت شرایط نگهداری اهمیت اساسی دارد.
اهمیت حیاتی هفتههای پایانی بارداری
یک فوق تخصص نوزادان ضمن اشاره به اهمیت حیاتی هفتههای پایانی بارداری، بر نقش تعیینکننده این بازه زمانی در تکامل سیستم های مختلف جنین به ویژه سیستم عصبی و تنفسی نوزادان تأکید کرد. به گزارش وبدا، دکتر «صدیقه سلمه ای» اظهار داشت: طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت(WHO)، نوزادان نارس یا پرهترمی که پیش از هفته ۳۷ بارداری به دنیا میآیند، در دسته نوزادان نارس قرار میگیرند. وی خاطرنشان کرد: تحقیقات نشان میدهد زایمان در هفته ۳۹ و ۴۱، کمعارضهترین و مناسبترین زمان برای تولد است، چرا که نوزادان متولد شده در این بازه، نیاز بسیار کمتری به بستری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU)دارند. دکتر «سلمه ای» گفت: نوزادان نارس بر اساس سن بارداری به چهار دسته مجزا طبقه بندی می شوند؛ از جمله نوزادان بسیار نارس(متولدان پیش از هفته ۲۸)، نوزادان خیلی نارس (متولدان هفته ۲۸ تا ۳۲)، نوزادان نارس متوسط (متولدان هفته ۳۲ تا ۳۴) و در نهایت نوزادان نارس دیررس(متولدان هفته ۳۴ تا ۳۷) که این گروه آخر بیشترین میزان شیوع را در میان نوزادان نارس دارند. وی عوامل زمینهساز زایمان زودرس را شامل سن مادر(کمتر از ۱۷ سال یا بیش از ۳۵ سال)، بیماریهای زمینهای نظیر دیابت و فشار خون، فاصله کم بین بارداریها، بارداریهای چندقلو و مصرف مواد مخدر و دخانیات توسط مادر دانست. این فوق تخصص نوزادان ضمن تأکید بر نقش تعیینکننده سن بارداری در تکامل مغز، افزود: تصاویر MRI نشان میدهد که با افزایش هفتههای بارداری، حجم ماده خاکستری مغز افزایش و کارایی واکنشهای عصبی - نخاعی بهبود مییابد. نکته بسیار مهم این است که حجم ماده سفید(میلیندار) مغز بین هفتههای ۳۵ تا ۴۱ بارداری، پنج برابر میشود و حدود یکسوم کل رشد مغز در این بازه زمانی حساس اتفاق میافتد. وی در ادامه اظهار داشت: علاوه بر چالشهای تکاملی مغز، سیستم تنفسی نیز از آسیبپذیرترین سیستمها در نوزادان نارس است. وی توضیح داد: دستگاه تنفسی یکی از آخرین اندامهایی است که تکامل مییابد، به همین دلیل نوزادان نارس بهطور شایع با چالشهایی نظیر سندرم دیسترس تنفسی ناشی از کمبود سورفاکتانت و توقفهای تنفسی ناشی از تکامل ناکافی مغز و سایر مشکلات تنفسی مواجه هستند. دکتر «سلمه ای» به سایر عوارض شایع از جمله افزایش احتمال بروز زردی، ناپایداری دمای بدن، ریسک بالای هیپوگلیسمی، افزایش عفونت ناشی از سیستم ایمنی تکاملنیافته و مشکلات تغذیهای ناشی از تکامل ناکافی سیستم عصبی - عضلانی که منجر به اختلال در مکیدن و بلع می شود، اشاره کرد. وی افزود: نوزادان نارس ممکن است در دوران کودکی با چالشهایی همچون مشکلات بینایی، شنوایی، اختلالات یادگیری، مشکلات ارتباطی-اجتماعی، رشد ناکافی و یا حتی فلج مغزی (CP)رو به رو شوند، با این حال با پیشرفتهای چشمگیر علوم پزشکی، امکان رشد سالم و بدون عارضه برای این نوزادان بسیار زیاد است و تولد زودرس لزوماً به معنای ناتوانی نیست، بلکه صرفاً ریسک برخی عوارض را افزایش میدهد که امروزه بهخوبی مدیریت میشوند. دکتر «سلمه ای» در پایان تأکید کرد: اگرچه راهکار واحدی برای جلوگیری قطعی وجود ندارد، اما رعایت پروتکلهای بهداشتی مانند پرهیز از مصرف دخانیات، تغذیه متعادل، مدیریت دقیق بیماریهای زمینهای، شروع مراقبتهای بارداری از سه ماهه اول، کنترل استرس و رعایت فاصله مناسب بین بارداریها(حداقل ۱۸ ماه)، میتواند ریسک زایمان زودرس را به شدت کاهش دهد.
ظرفیتهای گیاهان دارویی خراسان شمالی


در ادامه حضور متخصصان و اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی در برنامه سلامتمحور «ایران سلامت» و در چارچوب رویداد ملی «ایرانجان؛ خراسان شمالی ایران»، دکتر «تیموری»، متخصص بیوتکنولوژی دارویی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، با حضور در این برنامه به معرفی برخی گیاهان دارویی، ترکیبات مؤثر، کاربردهای درمانی و صنعتی آنها و اهمیت فراوری و استانداردسازی محصولات گیاهی پرداخت. دکتر «تیموری» با اشاره به ظرفیتهای گیاهان دارویی و کاربردهای متنوع آنها اظهار کرد: باریجه از گیاهان ارزشمند دارویی است که ترکیبات رزینی آن کاربردهای مختلفی در صنایع، از جمله صنعت عطرسازی دارد. وی با توضیح ویژگی رزینها افزود: رزینها ترکیباتی غیرقندی هستند که در آب بهخوبی حل نمیشوند و برخی از آنها در تماس با آب حالت ژلهای پیدا میکنند. این ویژگیها در کنار ترکیبات معطر گیاه، زمینه استفاده از آنها را در فرمولاسیون محصولات مختلف، از جمله عطرها، فراهم میکند و میتواند در افزایش ماندگاری رایحه نقش داشته باشد. این متخصص بیوتکنولوژی دارویی با تأکید بر این که ارزش دارویی گیاهان، تنها به نوع گونه آنها محدود نمیشود، گفت: زمان برداشت محصول نیز در ترکیبات شیمیایی و میزان مواد مؤثره گیاهان نقش مهمی دارد و میتواند بر خواص دارویی و کاربرد آنها تأثیر بگذارد. وی با مثال تغییر ترکیبات میوه پرتقال در مراحل مختلف رشد، توضیح داد: همانطور که ترکیبات و ویژگیهای یک میوه از مراحل اولیه رشد تا رسیدن کامل تغییر میکند، در گیاهان دارویی نیز میزان و نوع ترکیبات مؤثره در مراحل مختلف رشد متفاوت است. دکتر «تیموری» ادامه داد: برای مثال، برخی گیاهان در مرحله گلدهی، میزان بیشتری اسانس تولید میکنند، در حالی که با ورود به فصل تابستان و قرار گرفتن در معرض گرما، نور خورشید و شرایط محیطی متفاوت، ترکیبات دیگری در گیاه افزایش مییابد که ممکن است برای کاربردهای خاص، از جمله تولید فرآوردههای محافظ پوست، مورد استفاده قرار گیرند. وی با تأکید بر ضرورت استانداردسازی فرآوردههای گیاهی خاطرنشان کرد: برای این که یک فرآورده گیاهی در هر بار تولید، ترکیبات و کیفیت مشخص و قابل قبولی داشته باشد، باید مراحل برداشت، فراوری و تولید آن تحت استانداردهای علمی انجام شود. این عضو دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با اشاره به ضرورت مصرف آگاهانه گیاهان دارویی بیان کرد: طبیعی بودن یک محصول به معنای بیضرر بودن آن نیست. همانطور که برای داروهای شیمیایی عوارض و محدودیت مصرف وجود دارد، گیاهان دارویی نیز ممکن است در برخی افراد عوارض ایجاد کنند یا برای گروههایی مناسب نباشند. بنابراین مصرف آنها باید با شناخت ترکیبات، موارد مصرف و منع مصرف انجام شود. دکتر «تیموری» در بخش دیگری از این گفتوگو به معرفی کاکوتی و برخی گیاهان معطر خانواده نعناعیان پرداخت و گفت: این گیاه به دلیل ویژگیهای ضداسپاسم میتواند در کاهش گرفتگیهای عضلانی دستگاه گوارش و تسکین برخی ناراحتیهای گوارشی مؤثر باشد و در فرآوردههای گیاهی با کاربردهای کمککننده به هضم و کاهش نفخ مورد استفاده قرار گیرند. این متخصص بیوتکنولوژی دارویی با تأکید بر ضرورت توجه به شرایط جسمی افراد در مصرف گیاهان دارویی اظهار کرد: افرادی که به رفلاکس معده مبتلا هستند، باید در مصرف این گیاه احتیاط کنند. زیرا این ترکیبات ممکن است در بعضی افراد علایم رفلاکس را تشدید کنند. وی بر اهمیت شناخت علمی گونههای گیاهی، تعیین زمان مناسب برداشت، بررسی ترکیبات مؤثره و استانداردسازی فرآوردههای گیاهی تأکید کرد؛ موضوعاتی که در کنار ظرفیتهای طبیعی استان میتواند زمینه توسعه علمی و اقتصادی حوزه گیاهان دارویی را فراهم کند.
انسولین را چگونه باید نگهداری کرد؟

انسولین دارویی حساس به دما و شرایط محیطی است و نگهداری نامناسب آن میتواند اثربخشی دارو را کاهش دهد. در صورتی که انسولین در معرض گرمای شدید، نور مستقیم خورشید یا یخزدگی قرار بگیرد، ممکن است اثر درمانی آن کاهش پیدا کند و در نتیجه، کنترل قند خون با مشکل مواجه شود. به گزارش وبدا، دکتر «ستاره شیخی» متخصص داخلی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در این باره توضیح داد: بهطور کلی، انسولینهای بازنشده باید در یخچال و در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد نگهداری شوند. نباید انسولین را در فریزر قرار داد یا در مجاورت دیواره بسیار سرد یخچال گذاشت، زیرا احتمال یخزدگی و تغییر اثر دارو وجود دارد. به گفته وی، پس از شروع مصرف، بسیاری از انواع انسولین را میتوان برای مدتی در دمای اتاق نگهداری کرد، اما مدت مجاز و محدوده دمایی آن به نوع انسولین و شرکت سازنده بستگی دارد؛ برای مثال، در بسیاری از فرآوردهها مدت نگهداری در دمای اتاق حدود ۲۸ روز است، اما این مدت برای همه انواع انسولین یکسان نیست و باید بروشور همان فرآورده ملاک قرار گیرد. بهتر است تاریخ شروع مصرف روی قلم یا ویال درج شود. این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با تأکید بر این که در محل کار باید انسولین را در مکانی خنک و دور از نور مستقیم، وسایل گرمایشی و پنجره آفتابگیر نگهداری کرد، افزود: قرار دادن آن داخل خودرو، بهخصوص در روزهای گرم، مناسب نیست. به گفته وی، هنگام سفر نیز بهتر است انسولین در کیف مخصوص یا محفظه عایق نگهداری شود. اگر از کیسههای خنککننده یا یخ استفاده میشود، نباید انسولین مستقیماً با یخ یا بسته منجمد تماس داشته باشد، زیرا ممکن است یخ بزند. در سفر هوایی نیز توصیه میشود انسولین در کیف دستی همراه مسافر باشد و در قسمت بار هواپیما قرار نگیرد، چون ممکن است در معرض دمای بسیار پایین قرار گیرد. دکتر «شیخی» در پایان خاطرنشان کرد: در نهایت، بیماران باید پیش از مصرف، ظاهر انسولین را نیز بررسی کنند و در صورت مشاهده تغییر غیرعادی در رنگ، شفافیت یا وجود ذرات غیرمعمول، از مصرف آن خودداری و با داروساز یا پزشک مشورت کنند. توجه به این نکته ضروری است که ظاهر طبیعی انسولین بهتنهایی تضمینکننده حفظ اثربخشی آن نیست؛ به همین دلیل رعایت شرایط نگهداری اهمیت اساسی دارد.
اهمیت حیاتی هفتههای پایانی بارداری
یک فوق تخصص نوزادان ضمن اشاره به اهمیت حیاتی هفتههای پایانی بارداری، بر نقش تعیینکننده این بازه زمانی در تکامل سیستم های مختلف جنین به ویژه سیستم عصبی و تنفسی نوزادان تأکید کرد. به گزارش وبدا، دکتر «صدیقه سلمه ای» اظهار داشت: طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت(WHO)، نوزادان نارس یا پرهترمی که پیش از هفته ۳۷ بارداری به دنیا میآیند، در دسته نوزادان نارس قرار میگیرند. وی خاطرنشان کرد: تحقیقات نشان میدهد زایمان در هفته ۳۹ و ۴۱، کمعارضهترین و مناسبترین زمان برای تولد است، چرا که نوزادان متولد شده در این بازه، نیاز بسیار کمتری به بستری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU)دارند. دکتر «سلمه ای» گفت: نوزادان نارس بر اساس سن بارداری به چهار دسته مجزا طبقه بندی می شوند؛ از جمله نوزادان بسیار نارس(متولدان پیش از هفته ۲۸)، نوزادان خیلی نارس (متولدان هفته ۲۸ تا ۳۲)، نوزادان نارس متوسط (متولدان هفته ۳۲ تا ۳۴) و در نهایت نوزادان نارس دیررس(متولدان هفته ۳۴ تا ۳۷) که این گروه آخر بیشترین میزان شیوع را در میان نوزادان نارس دارند. وی عوامل زمینهساز زایمان زودرس را شامل سن مادر(کمتر از ۱۷ سال یا بیش از ۳۵ سال)، بیماریهای زمینهای نظیر دیابت و فشار خون، فاصله کم بین بارداریها، بارداریهای چندقلو و مصرف مواد مخدر و دخانیات توسط مادر دانست. این فوق تخصص نوزادان ضمن تأکید بر نقش تعیینکننده سن بارداری در تکامل مغز، افزود: تصاویر MRI نشان میدهد که با افزایش هفتههای بارداری، حجم ماده خاکستری مغز افزایش و کارایی واکنشهای عصبی - نخاعی بهبود مییابد. نکته بسیار مهم این است که حجم ماده سفید(میلیندار) مغز بین هفتههای ۳۵ تا ۴۱ بارداری، پنج برابر میشود و حدود یکسوم کل رشد مغز در این بازه زمانی حساس اتفاق میافتد. وی در ادامه اظهار داشت: علاوه بر چالشهای تکاملی مغز، سیستم تنفسی نیز از آسیبپذیرترین سیستمها در نوزادان نارس است. وی توضیح داد: دستگاه تنفسی یکی از آخرین اندامهایی است که تکامل مییابد، به همین دلیل نوزادان نارس بهطور شایع با چالشهایی نظیر سندرم دیسترس تنفسی ناشی از کمبود سورفاکتانت و توقفهای تنفسی ناشی از تکامل ناکافی مغز و سایر مشکلات تنفسی مواجه هستند. دکتر «سلمه ای» به سایر عوارض شایع از جمله افزایش احتمال بروز زردی، ناپایداری دمای بدن، ریسک بالای هیپوگلیسمی، افزایش عفونت ناشی از سیستم ایمنی تکاملنیافته و مشکلات تغذیهای ناشی از تکامل ناکافی سیستم عصبی - عضلانی که منجر به اختلال در مکیدن و بلع می شود، اشاره کرد. وی افزود: نوزادان نارس ممکن است در دوران کودکی با چالشهایی همچون مشکلات بینایی، شنوایی، اختلالات یادگیری، مشکلات ارتباطی-اجتماعی، رشد ناکافی و یا حتی فلج مغزی (CP)رو به رو شوند، با این حال با پیشرفتهای چشمگیر علوم پزشکی، امکان رشد سالم و بدون عارضه برای این نوزادان بسیار زیاد است و تولد زودرس لزوماً به معنای ناتوانی نیست، بلکه صرفاً ریسک برخی عوارض را افزایش میدهد که امروزه بهخوبی مدیریت میشوند. دکتر «سلمه ای» در پایان تأکید کرد: اگرچه راهکار واحدی برای جلوگیری قطعی وجود ندارد، اما رعایت پروتکلهای بهداشتی مانند پرهیز از مصرف دخانیات، تغذیه متعادل، مدیریت دقیق بیماریهای زمینهای، شروع مراقبتهای بارداری از سه ماهه اول، کنترل استرس و رعایت فاصله مناسب بین بارداریها(حداقل ۱۸ ماه)، میتواند ریسک زایمان زودرس را به شدت کاهش دهد.
10 صفحه اول
پربازدیدترین اخبار


